बलात्कृत बालिकाको आवाज

महोदय !
त्यो मानव महाकाब्य
त्यो देवासुर संग्राम ...
त्यो लाल सलाम
त्यो प्यारो कामरेड
त्यो मदन पुरस्कार
त्यो संसद र मन्त्री पद
मोदनाथ प्रश्रीतको हो ।

होसियार !
बलात्कारको आरोपित
त्यो पातकी मोदनाथ पौडेललाई
मोदनाथ प्रश्रीत बनाएर
धेरै नङ्ग्याउने काम नगर
घटना बङ्याउने काम नगर
बरु,
आफ्ना क्रान्तिकारी बिचारहरुलाई
बल्खु दरबारको मूल चौक अगाडि
हठात मिल्क्याएर
पाप पखाल्ने निहुँ गरी
कथित अध्यात्मको शरणमा पुगेको
त्यो बलात्कारी मोदनाथ पौडेललाई
सक्छौ भने खुल्ला मञ्चमा पाता फर्काएर उभ्याउ
म स्वयं उपस्थित भएर
बलात्कृत योनीको दर्शन गराउँछु
र, यति भन्ने छु
मैले जति भोग्नु भोगें
अब भोग्ने पालो तिम्रो ।

गुँराशको सौन्दर्य र उत्तिसको आत्महत्या

बर्षको डल्लै दस महिना
भुँडी भ्यात्त फुलाएर
ढाड कुचुक्क कुप्राएर...
बीचैमा ठनक्क भाँचिएको दाउरे हातलाई
बनतरुलको लहराले बेह्रेर फनफनी
गलगाँड झुण्डिएको गलामा अड्याएर
अड्बाङ्गे नलिखुट्टा भरि उमारेर झ्याउ
कहिले सर्वाङ्ग नाङ्गै
कहिले ओढेर तुसारोको खास्टो
कहिले छोपेर बादलले मुख
माथि माथि लेकाली पाखामा उभिएको
कुरुप गुराँसको बोट यतिबेला
बैंसले धपक्कै बलेको छ ।

सायद त्यो घमण्डी उत्तिसले
सम्झेर बिगतको आफ्नो गल्ती
र, देखेर गुराँसको भर्जिन सौन्दर्य
गुराँसे पाखै मुन्तिरको पहिरोमा हाम फाली
आत्महत्या गरिसकेको हुनुपर्छ ।

एकात्मक राज्यको चरित्र र पहिचानको आन्दोलन

भनिन्छ, कुनै पनि जातिलाई समाप्त गर्नु छ भने उसको भाषालाई समाप्त पारे हुन्छ, मान्छे नै मार्नुपर्छ भन्ने छैन । त्यसैगरी कुनै पनि जातिको इतिहास मेट्नु छ भने, ती जातिसँग जोडिएका स्थान आदिको नाम बदलीदिए पुग्दोरहेछ ।

शासक तथा शासक जातिको सबैभन्दा महत्वपूर्ण कार्य भनेको आफ्नो भाषा, धर्म संस्कृति, सभ्यता र इतिहासको विस्तार गर्नु रहेछ । र, दोश्रो महत्वपूर्ण कार्य भनेको अरुको भाषा, धर्म, संस्कृति, सभ्यता र इतिहासलाई सिध्याउनु रहेछ । यो उदाहरण... नेपालको सन्दर्भमा मात्रै होइन बिश्वकै सन्दर्भमा लागू हुन्छ । कतिपय अवस्थामा यी कार्यहरु देखिनेगरी गरिन्छन् भने कतिपय अवस्थामा नदेखिने गरि पनि भैरहेको हुन्छ ।

आधुनिक सत्ताको उत्पत्ति नै शासक बर्गको हितरक्षाको लागि भएको हो भन्दा फरक पर्दैन । त्यसैले सत्ताको चरित्र सधैं एकात्मक प्रकारको हुने गर्दछ । तर समाज बिबिधताले भरिपूर्ण भएको हुन्छ । बिबिधतापूर्ण समाजमा आफ्नो उपस्थिति मज्बुत बनाई राख्न सत्ताले फुटाउ र राज गरको नीति लिएको हुन्छ । केही ब्यक्तिलाई सत्ताको थोरै चटनी भाग लगाएकै आधारमा समुदाय बिभाजित हुन्छन् र सत्ता निरन्तर आफ्नो अभिष्ट पूरा गर्न तल्लिन रहन्छ ।

समाजको विविधतालाई सम्बोधन गर्नको लागि सत्ताको चरित्र परिवर्तन नगरी सम्भव छैन । सत्ताको एकात्मक चरित्र बदलेर बिबिधतालाई सम्बोधन गर्नकै लागि पछिल्लो क्रममा सङ्घीयता, स्वशासन र आत्मनिर्णयको अधिकार आदि जस्ता अवधारणाहरु अगाडि आएका हुन् ।
बसाइँसराइ आदिको कारणले संसारको जुनसुकै समाज पनि अहिले एकात्मक प्रकारको छैन । समाजमा विविधता छ तर राज्यको चरित्र र व्यवहार एकात्मक प्रकारको छ भने त्यो राज्य न्यापूर्ण हुन सक्दैन । त्यसैले सङ्घीयताको अर्थ सँगै बसेर न्यायपूर्ण लोककल्याणकारी राज्य/समाज निर्माण गर्नु एवं राज्यसत्तामा सहभागी हुनु हो ।

सङ्घीयता केवल भूगोलको बिभाजन मात्र होइन । त्यस भूगोल भित्रको जातीय, भाषिक, साँस्कृतिक विविधता र फरक इतिहासको स्वीकारोक्ति पनि हो । यसर्थ सङ्घीयतासँग पहिचान स्वत: जोडिएर आउँछ । पहिचानको अर्थ केवल राज्यको नाम कुनै जाति वा समुदायसँग जोडिनु मात्र होइन । बिबिध जाति, भाषा, संस्कृति, भूगोल र इतिहासको सम्मान गर्नु हो । अपमानले सम्बन्धको बिच्छेद गराउँछ भने सम्मानले एकता गराउँछ । यसप्रकार पहिचान, एकताको आधार पनि हो ।

एकात्मक राज्यप्रणालीमा शासक र शासक बर्गको प्रमुख कार्य भनेकै आफ्नो भाषा, संस्कृति, सभ्यता र इतिहासको विस्तार गर्नु हो भनेर माथी नै भनियो । र, दोश्रो कार्य अरुको भाषा, संस्कृति, सभ्यता र इतिहासलाई मार्नु । तर पहिचानलाई स्वीकार गरिसके पछि अरुको भाषा, धर्म, संस्कृति, सभ्यता र इतिहासलाई सम्मान गर्नु पर्ने हुन्छ । सम्मान गर्नुको अर्थ मार्न नपाउनु हो । मार्न नपाएपछि बिस्तारको क्रम रोकिन्छ । यसर्थ एकात्मक राज्य सत्ताका शासक र शासक बर्ग पहिचानसँग झस्कन्छन् । सकभर पहिचानको आवाजलाई दबाउने गर्छन् (जस्तो पञ्चायतकाल) नभए पहिचानको बारेमा नकारात्मक सन्देश फैलाएर समाजलाई दिग्भ्रमित पार्छन् (अहिलेको अवस्था)। शासक र शासकबर्ग इतरका केही ब्यक्तिहरुलाई सम्पत्ती, सत्ता र शक्तिको लोभमा फसाएर सिमान्तकृत समुदायलाई बिभाजित पार्छन् । यसर्थ पहिचानको लडाइँ पेचिलो मात्र होइन लामो पनि हुने गर्छ । शासक र शासकबर्गले दमन गर्यो भने प्रतिरोध हुनेक्रममा राज्य जातीय द्वन्द्वमा फस्न पनि सक्छ ।

किरात को हो ?

१) मानिस, चराचर जगत र विश्व ब्रह्माण्डको उत्पत्ति कुनै अलौकिक शक्तिद्वारा होइन प्राकृतिक रुपमा भएको हो भन्ने मान्यता राख्ने ।
२) प्रकृतिभन्दा पर अर्को कुनै अलौकिक शक्ति छैन भन्ने मान्यता राख्ने ।
...

३) प्रकृति र पूर्खाहरुभन्दा अरु कुनै पुज्य वस्तु/ब्यक्ती छैन भन्ने मान्यता राख्ने ।
४) स्वर्ग-नर्क, पूर्व जन्म-पुनःजन्ममाथी विश्वास नगर्ने ।
५) आत्मालाई मान्ने ।
६) भुत-प्रेत वा दुष्ट आत्माहरु कुनै अलौकिक शक्ति नभै अकालमा ज्यान गुमाएका आफ्नै पूर्खाहरु हुन् भन्ने मान्यता राख्ने ।
७) प्रकृतिको पूजा गर्ने तर फोटो, मूर्ती आदिको पूजा नगर्ने ।

सन्दर्भ माष्टर गड एञ्जलको : क्राइष्टको नक्कल कि मौलिकता ?

आधुनिक इसाई मतको जन्मदाता क्राइष्टको जन्म बारे अतिरञ्जित धारणा भेटिन्छ, जुन धारणा पश्चिमा जगतले नै हाल स्वीकार गर्दैन । उनको बाल्यकाल र अध्ययन बारे इसाई ग्रन्थहरु बोल्दैनन् । सबैभन्दा प्रमुख, मृत्युलाई मान्छन् उनको फलोअर्सहरु । तर मृत्युपछिको अवस्था फेरि अतिरञ्जित बनाईएको छ । जसलाई स्वीकार गर्न आधुनिक इसाईहरु नै तयार छैनन् ।

उसबेला अध्यात्मको केन्द्र भारतबर्ष थियो । जहाँ बेद, पुराण, रामायण, महाभारत लगायत ग्रन्थहरु लेखिसकिएका थिए । बौद्ध दर्शन देश-देशान्तर फैलिरहेको थियो । भनिन्छ, क्राइष्टलाई बाल्यकालमै इन्डिया ल्याईयो र आध्यात्मिक माहौलमा हुर्काईयो । क्राइस्टले हिन्दु भित्रको विभिन्न मत र बौद्ध दर्शनको गहिरो अध्ययन गरे । त्यसपछि आफ्नै जन्म स्थल फर्केर पश्चिमी र पूर्विय दर्शनको संयोजन गरि इसाई मतलाई अगाडि बढाए ।

निश्चितरुपमा नयाँ मान्यताको आगमनसँगै पुरानो मान्यता ध्वस्त हुन थाल्छ । त्यसबेला पुरानो मान्यताप्रति आस्थावानहरुले नयाँ मान्यता बिरुद्ध आक्रमण गर्नु अस्वभाविक होइन । क्राइष्टको जीवनमा पनि त्यही भयो । अन्ततः क्रुसमा टाँगिएर मारिनु पर्यो । क्राइष्ट क्रुसमा टाँगिएर मारिएको तीन दिनपछि ब्यूँतिएर केही दिन पृथ्वीमा बसी स्वर्ग फर्किएको कथा बाइबलमा पढ्न पाइन्छ । तर यहि कथालाई हुबहु मान्न आधुनिक इसाईहरु तयार छैनन् । उनीहरु नै भन्छन्-आफूले चलाएको मान्यतालाई व्यापक बनाउनको लागि क्राइष्ट बिरोधीहरुद्वारा मारिनु अनिवार्य थियो । जसरी करिब चार सय बर्ष अगाडि सुकरातलाई हेमलक बिष पिलाएर मारिएपछि उनको लोकप्रियता अझ बढेको थियो, क्राइष्टले त्यही बाटो रोजेका थिए । आफ्ना निकटका मानिसहरुद्वारा बिपक्षीहरुलाई उद्वेलित बनाएर क्रुसमा टाँग्न लगाईएको थियो । र, पछि निकटकाहरु बाटै सारा मानिसको दु:ख हरण गर्नको निम्ति क्राइष्ट क्रुसमा टाँगिनु भो भनेर प्रचार गरियो ।

प्रशंग मास्टर गड एञ्जलको
उदयपुर जिल्ला मैनामैनी गाविस वडा नं २ मा बि.सं. २०३७ चैत्र १७ गते जन्मिएका भक्तकुमार राई नै अहिलेका माष्टर गड एञ्जल हुन् । उनले प्रवचन र अन्तर्वार्ताहरु दिने क्रममा बाल्यकालमा आफ्नो नाम राखिएको थिएन भन्दै आएका छन् । उनी भन्छन्-नाम राख्ने दिन हावा-हुण्डरी आएर न्वारानको कार्य बिथोलिएकोले बाबू-आमाले नाम राख्न पाएनन् । तर बच्चैदेखि उनका आफन्त र साथीहरु उनलाई भक्तकुमार राईकै नामले चिन्थे/बोलाउँथे ।

उनी आफैले धेरै ठाउँमा भनेका छन्-मैले औपचारिकरुपमा पढेकै छैन । तर उनकै चेलाहरु भन्छन्, गुरु हजुरले तीनसम्म पढेर छोड्नु भएको हो । तर पूर्वाञ्चलका ख्यातिप्राप्त पत्रकार एवं राजनीतिक विश्लेषक भवानी बराल भन्छन्-उनी सम्पादक रहेको पत्रीकामा जागीर खाएका भक्तकुमार राईले एस.एल.सी. को प्रमाणपत्र पेश गरेका थिए ।

सायद २०६१ सालतिर हुनुपर्छ, उसबेला उनी बाल तपस्वी ओम नन्दको नामले चिनिन्थे । पोखराको दीपेन्द्र सभागृहमा उनको कार्यक्रम थियो । म त्यसबेला किरात सेवा समाज कास्कीको सचिव थिएँ । मलाई काठमाण्डौबाट किरात राई यायोक्खाका तात्कालिन महासचिव राजवहादुर राईले फोन गरेर उनको कार्यक्रममा गए पनि पोखरेली किरातीहरुलाई उनको पछि लाग्नबाट सजग गराउन अनुरोध गर्नु भएको थियो । त्यसबेलासम्म किरात दर्शनकै मान्यतामा ओमनन्द छ्न् भन्ने मेरो बुझाई थियो । पूर्वका नाम चलेका पोखरीको बीचमा पौडदै गएर लिङ्गो गाडेको हल्लाहरु प्रशस्त सुनेको थिएँ । धेरैले उनलाई फाल्गुनन्दको अवतार हुन् पनि भन्थे । उसबेला राजबहादुर राईले भन्नू भएको कुरो अझै पनि सम्झिरहेको छु-"ती भक्तकुमार राई भन्ने भाइ हुन्, पहिला किरात राई विद्यार्थी संघमा काम गर्थे । पछि किरात वर्कस पार्टीमा लागेका थिए । पार्टी छोडेर अहिले ओमनन्द भएका हुन् ।" राजवहादुर राईको कुरालाई आधार मानेर पनि भन्न सकिन्छ उनले मा.वि. वा त्यसभन्दा पनि माथिको शिक्षा लिएका हुन् ।

उनले आफूलाई शुरुमा बालतपस्वीको रुपमा चिनाए पनि धरानमा उनलाई चिन्नेहरु धेरै छन् । आफूहरुले निकाल्ने बिजयपुर साप्ताहिक पत्रीका बेच्ने काम भक्तकुमार राईले गरेका थिए भनेर अहिले पनि भवानी बरालले भन्दै आएका छन् । पूर्वकै अर्का चर्चित पत्रकार राजकुमार दिक्पालले आफूहरुले निकाल्ने न्यूज टाइम्स पत्रीका दुई-तीन सय थान भक्तकुमार राईले लिएर जान्थे भनेर समाजिक सञ्जालमै लेख्नु भएको छ । दिक्पालको अनुसार त्यो समय ०५३-५४ सालतिरको हो । जतिबेला अहिलेका एमाओबादी स्थायी समिती सदस्य गोपाल किरातीको लेख उक्त पत्रीकामा छपिन्थ्यो, भक्तकुमार राईले त्यो पत्रीका लानुको कारण गोपाल किराती कै लेख भएकोले हो भन्ने भनाई पत्रकार राजकुमार दिक्पालको छ। तर त्यो पत्रीका भक्तले कहाँ लान्थे भन्ने कुरोचाहिँ थाहा नभएको वहाँले प्रष्ट्याउनु भएको छ ।

भक्तकुमार राई, तात्कालिन किरात वर्कस पार्टी (पहिला खम्बूवान राष्ट्रिय मोर्चा) का कार्यकर्ता थिए भन्नेकुरो कतै छिपेको छैन । तात्कालिक किरात वर्कस पार्टीका प्रमुख गोपाल किरातीले सामाजिक सञ्जालमै त्यो कुराको पुष्टि गर्नु भएको छ । अझ किरातीले त भक्तकुमार राईलाई पैशा अपचलन गरेको भनेर आरोप समेत लगाउनु भएको छ । पत्रकार राजकुमार दिक्पालको अनुसार एमाले-माले हुँदै जनयुद्धकालमा माओबादी भएका धनवहादुर लिम्बू र भक्तकुमार राई मिलेर २०५९ सालतिर एक धार्मिक संस्था खोलेको र त्यसको अध्यक्ष भक्तकुमारलाई बनाएको बताउनु हुन्छ । केही समयपछि धनवहादुर लिम्बूले भक्तकुमार राईलाई हटाएको कुरो दिक्पालले सामाजिक सञ्जालमै उल्लेख गर्नु भएको छ ।

यसप्रकार नाम, अध्ययन र बाल्य-किसोरकालको बारेमा हाल भक्तकुमार राई उर्फ माष्टर गड एञ्जलले भन्दै आएको कुरो सरासर झुट देखिन्छ । जसरी क्राइष्टको जन्मलाई भ्रामक बनाइयो, बाल्य-किशोरकाल र अध्ययनलाई लुकाईयो, त्यही मनोविज्ञानले भक्तकुमार राई उर्फ माष्टर गड एञ्जललाई आफ्नो बिगत लुकाउन उत्प्रेरित गरिरहेको छ । र, क्राइस्टबाटै प्रभावित भएर आफूलाई कसैले हत्या गर्ने भविश्यवाणी सुनाईरहेका छन् ।
रत्नाकर डाकु वाल्मी
कि बने, रुखको टुप्पोमा बसेर फेद काट्ने कालिदास महाकवि बने भने हिजो विभिन्न ठाउँमा संलग्न हुँदै, छोड्दै गरेका भक्तकुमार राई किन, मास्टर गड एञ्जल हुन सक्दैनन् ? तर मास्टर गड एञ्जल हुनको लागि बिगतलाई अतिरञ्जित गर्नै पर्छ र ? भक्तकुमार राई उर्फ मास्टर गड एञ्जल र उनका प्रिय भक्तजनहरुले एक पटक बिचार गर्ने कि ?

किरात राईहरुको तीन चुला, महत्व र मनोविज्ञान

हरेक किरात राईहरुको घरमा तीनवटा ढुङ्गा ठड्याएर चुला निर्माण गरिएको हुन्छ । यस्तो चुला निर्माण गर्नको लागि आवश्यकता अनुसार भुइँको सतहभन्दा केही इन्च गहिरो चारपाटे खाल्डो खनिन्छ । सो खाल्डोमा चुला गाड्न समानान्तर रुपमा अरु तीन खाल्डो खनिन्छ । जहाँ लगभग गोलाई मिलेको लामो ढुङ्गालाई गाडिन्छ । चुला बलियो बनाउनको लागि जमिन भित्र गाडिने भाग र बाहिर निस्कने भाग झण्डै बराबर गरिएको हुन्छ । तीनैवटा चुलालाई छेकेर खाल्डोको वरिपरि च्याप्टो प्रकारको अरु ढुङ्गा पनि गाडिन्छ । चुलाको वरिपरि गाडिएको ढुङ्गाको उचाई भने भुइँको सतह बराबर वा थोरै माथि हुन्छ ।

किरात राईहरुको घरमा हुने यस्तो चुलालाई झट्ट हेर्दा खाना पकाउनको लागि प्रयोग गरिएको देखिनाले यसको प्रयोजन पकाउनकै लागि हो भन्ने लाग्नु अस्वभाविक होइन । हुन पनि हो पहिला-पहिला अधिकांस किरात राईहरुको घरमा यस्तै चुलामा खानेकुरा पाक्ने गर्दथ्यो (आजकाल गाउँघरमा खाना पकाउनको लागि बढी मात्रमा सुधारिएको चुला प्रयोग गरिन्छ) । त्यसबाहेक उधैली-उभौलीमा धामीले चुलामा जाँड खन्याएको र कुखुरा काटेको सायद किरातीभूमिका इतर समुदायले देखेको हुनुपर्छ । यी त चुलासँग जोडिएका बाहिरी आवरण मात्र हुन् । हरेक किरात राईसँग चुलाको गहिरो संस्कृति र मनोविज्ञान जोडिएको छ । त्यसबारे केही चर्चा गर्न गैरहेको छु ।

किरात राईहरुको घरमा चुला त्यतिकै गाडिन्दैन । घरमा वा अन्यत्र कहिँकतै केही प्रयोजनको लागि चुला गाड्नै परे माथी भने जसरी गाड्न हुँदैन । किनकि किरात राईहरुको मान्यता अनुसार चुला गाड्नु भनेको नयाँ घर बसाउनु वा भैरहेको घरमा नयाँ उत्तराधिकारी नियुक्ति गर्नु हो ।
अधिकांस किरात राईहरुको घरमा हुने मूलचुला कसै न कसैको नाममा गाडिएको हुन्छ । मूलचुला प्रायः बाबुको नाममा हुने गर्छ । बाबु हुँदै छोराहरु छिट्टिएर अलगअलग भएको खण्डमा छोराहरुले आ-आफ्नो नाममा चुला गाड्न सक्छन् । तर छोराहरुले चुला आफ्नो नाममा नगाड्दै बाबुको मृत्यु भएमा बाबुको नामको चुला उखेलेर जेठा छोराको नाममा गाड्ने गरिन्छ ।

यदि मृतकको छोरा छैन तर श्रीमती ज्यूँदै छिन् भने श्रीमानको नामको चुला उखेलेर श्रीमतिको नाममा गाड्ने गरिन्छ । छोरा छैन तर छोरीहरु अविवाहित छन् भने श्रीमान्-श्रीमति दुवै जनाको मृत्युपछि मृतकको नामको चुला उखेलेर उमेर अनुसार सबैभन्दा ठूलो छोरीको नाममा गाड्ने चलन छ । तर आफ्नो नाममा चुला भएको छोरीचेलीको बिवाहपछि भने त्यो चुला विधिपूर्वक उखेलेर फालिन्छ । यदि मृतकको छोरा र अविवाहित छोरीहरु छैनन् भने विधिपूर्वक उखेर फालिन्छ, फेरि कसैको नाममा गाडिन्दैन ।

चुला गाड्ने/उखेलेर फल्ने माथी उल्लेखित नियमहरुलाई हेरेर भन्न सकिन्छ कि, नयाँ चुला गाड्नु भनेको नयाँ घर बसाउनु र नयाँ उत्तराधिकारी नियुक्ति गर्नु हो । र, कसैको नामको चुला उखेलेर फाल्नु भनेको मृत्यु हुनु वा अर्को पाछा/सामै (थर/गोत्र) मा समाहित हुन जानू हो (किरात राई समुदायका केटीहरु विवाहपछि अर्को सामै/पाछामा समाहित हुन्छन्) ।

माथी नै भनियो कि, कुनै पनि किरात राईहरुको घरमा चुला गाड्दा ब्यक्तिको नाममा गाडिन्छ । जो ब्यक्तिको नाममा चुला गाडिने हो, अब उसको चुला नाम नयाँ जुराउनु पर्छ । ब्यक्तिको चुलानाम राख्ने काम नछुङ (धामी) को हुन्छ । चुलानामलाई चाम्लिङ भाषामा "मिच्नुङ" भनिन्छ । घरमा हुने सबै शुभ वा अशुभ कार्यहरु गर्दा चुलालाई साँक्षी राखेर गर्नुपर्छ । घरमा नयाँ बुहारी भित्र्याउँदा चुलामा लगाउनुपर्छ भने छोरी-चेलीको बिवाह गरेर पठाउँदा चुलाबाट निकाल्नुपर्छ । घर परिवारमा कुनै सदस्यको मृत्युु भएमा विधिपूर्वक उसलाई चुलाबाट निकालेर बाटो लगाउनुपर्छ । घरमा हुने चिन्ता (धामी बसेर कुलपित्रीको बल माग्ने काम) चुलालाई नै साँक्षी राखेर गरिन्छ । यतिसम्म कि देश-परदेशबाट कमाएर ल्याएको सम्पत्ति चुलालाई नदेखाई (बिधिसम्मत तरिकाले) घरमा हुल्नु हुँदैन । यदि गलत ढंगले सम्पत्ती आर्जन गरेर घरमा भित्र्याइयो भने त्यो सम्पत्तिले पिर्छ भन्ने मनोविज्ञान किरात राईहरुमा छ । किरात राईहरुमा कसम खाँदा प्रायः चुला छोएर नै कसम खाने/ख्वाउने चलन छ भने चुलालाई लत्याउन र त्यता फर्किएर थुक्नु हुँदैन भन्ने मान्यता पनि छ। अचानक चुला भाँचिए/हल्लिए त्यसको संकेत राम्रो होइन भन्ने मनोविज्ञान किरात राईहरुमा विद्यमान छ । यसर्थ किरात राईहरुमा विधमान संस्कृतीको केन्द्रविन्दु भनेको नै चुला हो । चुलाकै केन्द्रबिन्दुमा सम्पूर्ण संस्कार, संस्कृति र मनोविज्ञान निर्माण भएको देखिन्छ । चुलाले नै परिवार सञ्चालन गर्न र ब्यक्तिलाई अनुशासनमा रहन उत्प्रेरित गरिरहेको हुन्छ । चुला नभएसम्म किरात राईहरुको घरमा साँस्कृतिक-संस्कारजन्य कार्यहरु गर्न असम्भव छ । त्यसैले भन्न सकिन्छ, चुला नभएकाहरु किरात राई हुँदैनन् ।

शिव र पार्वती, पारुहाङ र सुम्निमा हुन् भन्ने भ्रम बारे

यस बर्षको स्वस्थानी व्रत सकिएको छ । नेपालका हिन्दु नारीहरुमा स्वस्थानीको ठूलो महत्व छ । खासगरी ग्रामिण भेगका हिन्दु नारीहरु एक महिनासम्म स्वस्थानीको व्रत बस्ने र हरेक दिन कथा श्रवण गर्ने गर्दछन् ।
स्वस्थानी व्रत कथाले शिव र पार्वतीको प्रेम सम्बन्धलाई केन्द्रमा राखेको छ । शिवलाई पति पाउनको निम्ति पार्वतीले गरेको त्याग- तपस्याको वर्णन र महादेवप्रति ऋषि पत्नीहरुको आकर्षण, जालान्धरसँग बिष्णुको युद्ध, "शिव ब्रम्हाण" को छलबाट आठ बर्षकी बालिका "गोमा" ले पाएको दु:ख, उनको छोरा "नवराज" ले प्राप्त गरेको लावण्य देशको राज्य, उनकी स्त्रीले स्वस्थानीको प्रसादलाई थु थु गर्दा आइलागेको विपद, बिछोडिएका "नाग-नगेनी" को पुनर्मिलन आदि जस्ता प्रशंगहरुले कथालाई रोचक बनाएको छ ।
स्वस्थानिको व्रत बस्दा र कथा सुन्दा मनोकामना पूरा हुने बिश्वास हिन्दुहरुमा छ । अविवाहिता हिन्दु नारीहरुले शिव जस्तै पति पाउन र विवाहिताहरुले पतिको दीर्घ जीवनको कामना गर्दै स्वस्थानीको व्रत बस्ने गर्दछन् ।

यहाँ स्वस्थानीको सम्पूर्ण कथा होइन किरातसँग जोडिएको प्रशंग बारे थोरै विमर्श गर्न गैरहेको छु । विमर्श गर्न यसकारण आवश्यक छ कि, किरातीहरुले आदिपूर्खाको रुपमा मान्ने पारुहाङ र सुम्निमा भनेकै शिव र पार्वती हुन् भन्ने एकप्रकारको भ्रम समाजमा छरिएको छ । स्वस्थानी व्रत कथाको प्रामाणिकता बारे बेग्लै बहस गर्न सकिन्छ तर यहाँ यही कथामै टेकेर शिव-पार्वती, पारुहाङ-सुम्निमा हुन् कि होइनन् भन्ने कुरामा केही विमर्श गरौं ।

स्वस्थानी व्रत कथा अनुसार लामो समयसम्म कैलासमा महादेव न आएपछि पार्वतीले ध्यान दृष्टीले हेर्दा महादेव त किरातीको भेष धारण गरेर किरातीहरुसँगै घुमिरहेको देख्छिन् तब पार्वती पनि किराती महिलाको भेषमा महादेव नजिक पुग्छन् । त्यो कुरा महादेवले थाहा पाउँछ । त्यसपछि दुवै जना किरातीकै भेषमा आनन्द लुट्दै केही समय ब्यथित गर्छन् र अन्ततः कैलास फर्कन्छन् ।

स्वस्थानी व्रत कथा अनुसार महादेव र पार्वतीले किरातीको भेष धारण गरेका हुन् अर्थात सक्कली होइन नक्कली किराती बनेका हुन् । कथाले नै सिधै भन्छ शिव र पार्वती किराती थिएनन् । अब बाँकी रह्यो नक्कल गरेको कुरा । नक्कल गर्नको लागि त्यो वस्तु वा ब्यक्ती अस्थित्वमा हुनैपर्छ । अर्थात किरातीहरु थिए र न शिव र पार्वतीले नक्कल गरेर किराती जस्तो बने । यसर्थ स्वस्थानी कथालाई सही नै मान्ने हो भने शिव-पार्वती कालभन्दा अगाडि बाटै यो धर्तिमा किरातीहरुको अस्थित्व थियो । अब किरातीहरुले सृष्टि कर्ता मानेका पारुहाङ र सुम्निमा कसरी शिव र पार्वती हुन सक्छन् ?

किराती मिथकहरुको खण्डन होला त्यो बेग्लै कुरो हो तर किराती दर्शन अनुसार पारुहाङ र सुम्निमा कुनै अलौकिक शक्ति होइनन् । पारुहाङ आकाश र सुम्निमा धर्तिको प्रतीक हुन् । आकाश र धर्तिको मेलपछि मात्रै पृथ्वीमा जीवन सम्भव भएको हो । त्यसैले पारुहाङ-सुम्निमालाई आफ्नो आदि पूर्खा मान्ने गर्छन् किरातीहरु ।
आस्थाहरु आ-आफ्नै हुन्छन् । आस्थाहरुसँग ती समुदायको जीवन दर्शन जोडिएको हुन्छ । त्यसले ती समुदायका ब्यक्तिहरुको स्वभाव लगायत अन्य कुराहरुमा पनि प्रत्यक्ष प्रभाव पारिरहेको हुन्छ । जस्तो प्रकृतिप्रति सधैं कृतज्ञ रहने किरातीहरु रुख काट्दा चोट लाउनु अगाडि रुखलाई ढोग्ने गर्छन् र रुख ढली सकेपछि फेदमा माटो लगाउने गर्छन् । ढलेको रुखको फेदमा माटो लगाउँदा पुनः रुखका बिरुवा पलाउँछ भन्ने मनोविज्ञान किरातीहरुमा छ ।

हिन्दु समाजमा किरातेश्वर महादेवको महत्व छ । किरातेश्वर महादेव भनेको किरातीको रुप लिएका महादेव हुन्, किराती महादेव होइनन् । यसर्थ पारुहाङ र सुम्निमाको बारेमा हिन्दु समाज अलिक प्रष्ट हुने कि ?
(नोट: महाभारत अन्तर्गको किराताअर्जुनीयमा समेत शिवले किरातीको भेष धारण गरेर अर्जुनसँग युद्ध गरेको प्रशंग छ । अर्जुनसँग युद्ध गर्ने किराती नभै किरातको भेषमा बदलिएका शिव हुन्)
विश्राम : किरातेश्वर माहादेवको पूजा/नमन गर्नु भनेको किरातको रुप धारण गरेको शीवको पूजा/नमन गर्नु हो,,,,किरातीको होइन ।