म र वास्तविकता

म मर्दा मुर्दा सँगै
जे—जे लिएर जान्छु
हो त्यही हो मेरो सम्पत्ति
न कसैले खोस्न सक्छ
न मट्टीले शोस्न सक्छ

म सर्वाङ्ग नाङ्गो हुँदा
जे देखिन्छ छोपिएको
कथित गोप्य अङ्ग
हो, त्यही मेरो जात
न कसैले बदलदिन सक्छ
न कसैले खोसेर लिन सक्छ ।
म एक्लै हुँदा जे गर्छु
गर्न हुने/गर्न नहुने,
म मनमा जे सोच्छु
सोच्न हुने/सोच्न नहुने,
हो त्यही मेरो धर्म हो
कसैसँग मिल्न पनि सक्छ
सबैसँग नमिल्न पनि सक्छ ।
म जहाँ जन्मिएँ
कसैको कोखमा
चाहेर पनि/ नचाहेर पनि
तब खान सिकें, लाउन सिकें
नाच्न, गाउँन, हाँस्न सिकें
उठ्न, हिंड्न, लाउन सिकें
त्यो मेरो संस्कृति
परिवर्तनशिल छ समयानुुकुल
जन्मेदेखि अहिलेसम्म
यहि अनुभव गरिरहेछु ।
र, आज म सँग
जे-जे जोडिएका छन् आवरणमा
ती जम्मै पाखण्डी समाजले बनाएको
भ्रष्ट संस्कारहरु हुन्
जो सँग मृत्यु पर्यन्त
मेरो लडाँई जारी रहने छ ।

पहिचान

एउटा गोलो टाउको/टाउकोमा केश
दुई आँखा/कान
एक नाक, दुई पोरा
मुख, दाँत, जिब्रो
दुइ हात/खुट्टा, दश–दश औंला
अनि जनेन्द्रीय
भित्र पनि उस्तै,
टाउकामा एक कचौरा गिदी
मुटु, कलेजो, फोक्सो, फियो, पित्त, मृगौला
ठूलो/सानो आन्द्रा
हाड र स्नायूहरु
बाहिर जम्मै छालाले छोपिएको ।
दिशा, पिसाब, पशिना, आँशु
रगत, खकार, र्याल, सिगान
के फरक छ तिमी र ममा ?
फगत नाक थोरै थेप्चो मेरो/चुच्चो तिम्रो
आँखा चिम्सो मेरो/गुरिलो ठूलो तिम्रो
अनुहार अलिक डल्लो मेरो/लाम्चो तिम्रो
दाह्री–जुङा तिम्रो धेरै/सिमित मेरो
हेर्दा फरक यति नै त हो ।
परन्तु,
फरक छ हामी बाँचेको परिवेश
कि, म जन्मिएँ र हतार–हतार कोकुले (बजुले)
चर्दै गरेको माऊपोथी छेप्ताएर (फकाएर)
चाखुङ (ढिंडो) मस्काउने लाम्बे (काठको पन्यू) झिकी
प्वाक्क हिर्काएर ढाडमा
हियाफेम्मा गरेपछि
म सुरक्षित भएँ
र, तेश्रो दिनमा
कोकुबाटै पाएँ नाम...लोखाजिते (पैंचो तिर्ने) ।
तर तिमी जन्मियौ
अनि हेरियो घडि, पला, बार, गते र महिना
लेखियो सुतिका
र, छैटौं दिनमा बनाईयो चिना
राखिदियो पुरेतले नाम
बताइयो तिम्रो भाग्य
राम्रै राम्रो....।
जन्मिएकै दिनदेखि
आमाको स्तनबाट
चुस्न थालें मैले अल्कोहल
र, मातेर निदाएँ लट्ठ
भने सबैले—साह्रै सन्तोषी बालक ।
तिमीले पनि चुसेको त त्यही लाम्टो नै हो
तर त्यहाँबाट आएन अल्कोहल
आयो मात्र सेतो दुध...गुलियो...मीठो...
पल्कियौ स्वादमा
र, क्षण–क्षणमा चिच्याउँदै
खोजिरह्यौ आमाको न्यानो काख
त्यसबेला सबैले भने
केटो टाठो छ ।
पाँचौं बर्षहरु कटाइसकेपछि
एक दिन
मैलो रुमालले छोपियो मेरो आँखा
झुण्ड्याईयो दुवै कानमा सेलरोटी
मामै (मामा) ले खौरीदियो केश
कोक्पा (बाजे) ले दिए उपहार हलो–जुवा
आपा (बाबु) ले पहिराईदिए दौरा सुरुवाल र ढाका टोपी
लगाई दिए निधारभरि सेतो अक्षता
र, सबैले भने गरिखानु- बाऊ बाजेको थातथलोमा ।
उसैगरि तिमी पनि
बाल्यकालका खुट्किलोहरु उक्लदै
चढेपछि किशोरवयमा
एक दिन,
आँगनको बीचमा बनाएर चौघेरा
ठडाएर लिङ्गो, बाँधेर डोरी
वरिपरी बसेर पुरेतहरु
पढे शास्त्रका श्लोक
केश खौरियो/टुपी राखियो
बेह्र्यौ सेतो धोती तिमीले
फूलपाती चढायौ, दान–दक्षीणा गर्यौ
पायौ एउटा झोली
अनि भिक्षा माग्यौ सबैसँग
हो त्यही दिन भिर्यौ जनाई
र, कण्ठ गर्यौ मन्त्र
आज पर्यन्त
हरेक विहान मुख धुँदा
जपिरहेछौ त्यही वाणी
लगाई रहेछौ अप्सनी खानु अगाडि ।
हरेक दशैंमा मालश्री (दुर्गा भजन) घन्कियो तिम्रो आँगनमा
हानियो मार
र, दशमीको दिन लगायौ निधारमा विजयको टीको
पायौ आर्शिवाद
आयुद्र्रोणसुते श्रियो दशरथे......।
हरेक तिहारमा
पुज्यौ गाई/गर्यौ दिपावली
माग्यौ लक्ष्मीसँग श्री/सम्पत्ति
जनाई फेर्यौ सालिन्ने
रोप्यौ मठमा तुलसी
टाँस्यौ नागका चित्रहरु/भुण्ड्यायौ कुश
मनायौ शिवरात्री/गायौ भजन किर्तन ।
यता मैले
हरेक बैसाकेपूर्णे छेक
नाचे सिली (नाच) साकेलामा
गाएँ सोइ सोइला र स्यामुना भाका
पुजें दायलुङ (अगेना, चुल्हा)
मनाएँ मोछामा, साम्खा, तोरेम्पा र आप्तिर्बो (सिकारी) लाई
चढाएँ वासिम (जाँड), बेछु (अदुवा) र वापा (भाले)
अनि ग्रहण गरें हुम्मासा (पोलेको मासु) र सायरेम्मा (शिर उभ्याउनी)
सायद मातिएँ म फेरि एक पटक ।
तिमी स्कूल गयौ
पछ्याएँ मैले पनि
पल्टायौं हामीले किताब
तिमीले बुझ्यौ सजिलै
किनकी किताबका पानाभरि
थियो तिम्रै भाषा, संस्कृति, संस्कार र मान्यताहरु
भगवानहरु, भूतहरु, दैंत्य र परीका कथाहरु
अहँ भेटिन मैले कतै मेरो रोदुङ इला (राई भाषा)
मुन्धुम (किराती धर्म वाणी) र नछुङका (धामी) रिसिया (मन्त्र)
तिमी प्रथम हुँदै गयौ
मैले पुच्छर समाती रहें
पार गर्यौ फलामे ढोका
म अल्झिएँ र हाम्रो सहयात्रा टुट्यो ।
सुने तिमीले पास गरेछौं आई.ए., बि.ए.
र, भिडेछौ लोकसेवा आयोग
आखिर प्रश्नहरु तिनै त थिए
जोसँग तिमी जन्मैदेखि जोडिएका छौ
सजिलै छिचोल्यौ त्यो जङ्घार पनि
अनि भयौ सरकारी अधिकृत
यता म,
नाङ्गो छाति फुलाएर गल्लामा नापिंदा
ठग्यो उचाईले
फालिएँ र भएँ अरबको लाहुरे
अर्थात अर्पे ।
र, अब पनि
बाटो अलग छ साथी तिम्रो र मेरो
तिमी चाहान्छौ राजधानीको मूल सडकमा
ठडाएर गगनचुम्बी महल
टल्काएर प्राडो–पजेरो
थपेर बैंक ब्यालेन्स
बाँच्नु रवाफपूर्ण जिन्दगी
र, मर्दा
आर्यघाटको स्पेशल चितामा
सजिएर फूलै फूलले
खाएर तोपको सलामी
रक्तचन्दनको शोलामाथि जलेर
बग्दै पुग्नु काँशी
तर म चाहान्छु,
छेप्पाले उभ्याएको त्यही घुमाउने घरमा
धुवाउँदै दायलुङ
घुसारेर हरेक साँझ सितिमी (अगुल्ठो)
बचाई रहुँ आगो
र, मर्दा
त्यही आगो अगाडि लाएर
पुगौं रेम्मातुङमा (चिहानघारी)
आपा–आमाको घर नजिकै
खनियोस् एउटा खाल्डो
जहाँ विश्राम गरौं युग...युगान्तर ।
साथी... यतिबेला
उहिल्यै स्वीकारी सकेको तिम्रो पहिचानलाई
बोकेर एउटा काँधमा
यी तिम्रै भाषा/तिम्रै लिपीहरुमा
कोपी रहेछु कविता
र,
तिमीले नै दिएको नाम
अर्थात ‘इन्द्र’ को पछाडि
झुण्ड्याई रहेको छु ‘नारथुङे’
पक्कै यसमा तिम्रो असहमति हुने छैन
किनकी,
मेरो पहिचान पनि राष्ट्रको गहना हो
यसले फुल्न पाउनु पर्छ
राष्ट्रियताले बाँधिएको चौघेरा भित्र ।
शब्दार्थ : हियाफेम्मा (सुत्केरी अवस्थामा मरेकाहरुबाट बचाउन गरिने कार्य)
साकेला : प्रकृतिको संकेत
स्यामुना र सोइसोइला : साकेलामा सिली नाच्दा गाइने गीतको भाका (गीत सम्बन्धि छुट्टै मिथक छ)
मोछामा : किरात चाम्लिङहरुको मूल पित्री
साम्खा : किरात चाम्लिङहरुको दायलुङ अर्थात अगेनामा बस्ने पित्री
तोरेम्पा : अकालमा ज्यान गुमाएका एक किरात चाम्लिङका सन्तानहरु
अर्पे :अरब गएर फर्केकाहरुलाई अर्बे अर्थात अर्पे भन्ने चलन छ, गाउँघरमा

"परदेश, कविता र सम्बन्ध"

परदेशमा छु,
पैशामै ध्यान छ आफन्तहरुको ।

अलिकति लुटेर सपनाको समय
अलिकति थुतेर रञ्जनाको सञ्चय
कवितासँग जिस्किएको
कसैले देख्दैनन् बा !

महिनाभरिको तलब
अर्थात सोह्र सय रिङ्गिट हात परेको
हरेक महिनाको त्यो सात तारिखभन्दा
जागै बसेर/भोकै बसेर
एउटा कविता लेखिसिध्याएको क्षण
कति आनन्ददायी हुन्छ भनेर
के थाह मेरा आफन्तहरुलाई ?

परन्तु,
सम्बन्धका पर्खालहरुभन्दा बाहिरका
प्रत्येक्ष भेटिएका/नभेटिएका
केही मनहरु,
मसँग सोधिरहन्छन् मेरी कविताको बारेमा
साँच्चै यतिबेला मेरा आफन्तहरुभन्दा
उनीहरु नै पो निकट लाग्दैछ मलाई ।

स्वर्ग (कविता)

एउटा सानो गाउँ
जहाँ मेरोसँगै
केही थान कवि/कलाकारको घर
केही थान गायक/संगीतकारको घर
र,
सबैलाई पायक पर्ने ठाउँमा
होस् एउटा सानो भट्टी पसल
जहाँ हरेक साँझ भेला भएर
भटमास र साँधेको गुन्द्रुकसँग लोकल रक्सी घुट्काउँदै
सुन्न र सुनाउन पाईयोस् सिर्जनाहरु
आहा !
मैले खोजेको स्वर्ग त्यही पो हो कि ?

रक्तदान जीवनदान (कविता)

कहाँ, कुन बेला, के पर्छ
कत्ति भर छैन यो जीवनको
जुरेमा पहिरो खस्न सक्छ
चुरेमा बाढी पस्न सक्छ
दौड्दा दौड्दै ब्रेक फेल भएर
त्रिशुलीमा गाडी झर्न सक्छ
वा,
अचानक कुनै अंगको
गम्भिर अप्रेशन पर्न सक्छ
भन त यो बेला उपचारको लागि
कहाँ पाउन सक्छौं आलो रगत ?
हो त्यसैले यो ज्यान सद्दे भएको बेला
आउ रक्तदान गरौं,
रक्तदान त जीवनदान हो प्रीय ।

हरेक तीन/तीन महिनामा
एउटा स्वस्थ शरिर भित्र
नयाँ रक्त कोशिकाहरु जन्मन्छन्
र, पुरानाहरु बाहिरिन्छन्
हो,
त्यही मरेर जाने
रगतलाई निकालेर जम्मा गर्न सके
कसैको प्राण जोगिन सक्छ प्रीय
त्यसैले आऊ रक्तदान गरौं,
रक्तदान त जीवनदान हो ।

भन्लान् कसैले
रगत झिकेपछि कम्जोर भईन्छ
सायद यस्तै ठानौली तिमी पनि
परन्तु यो एउटा प्रकृया हो
नझिके पनि यसलाई
अवश्य बाहिरिन्छ कुनै माध्यमबाट
बरु त्यो बेला हामी विरामी पो पर्न सक्छौं ।
त्यसैले खेर जाने त्यही रगत
कसैको जीवन बन्छ भने
आऊ रक्तदान गरौं
रक्तदान  त जीवन दान हो ।

सत्र वर्ष देखि साठीसम्मका
पैंतालिस किलो तौलमाथि
यौनरोग, हेपाटाइटिस, मुटुरोग
अनि दम र छारेरोग नभएका
गर्भवती र महिनावारी भइरहेका महिला बाहेक
जो सुकैले रक्तदान गर्न सक्छन् ।
हेर यो दुनियाँमा
हजारौं यस्ता मानिसहरु छन्
जसले जीवन भरिमा
सयौं पटक रक्तदान गरिसकेका छन्
हो तिमी महिला हौ
हरेक माशिक धर्ममा
तिम्रो रगत खर्च हुने भएकोले
तिमीले वर्षमा दुई पटक रक्तदान गर
म, चार पटक गर्न सक्छु
रक्तदान त जीवनदान हो प्रीय
आऊ रक्तदान गरौं ।

कहाँ, कुन बेला, के पर्छ
कत्ति भर छैन यो जीवनको
जुरेमा पहिरो खस्न सक्छ
चुरेमा बाढी पस्न सक्छ
दौड्दा दौड्दै ब्रेक फेल भएर
त्रिशुलीमा गाडी झर्न सक्छ
वा,
अचानक कुनै अंगको
गम्भिर अप्रेशन पर्न सक्छ
हो, त्यो बेला हाम्रो रगत
आफैलाई काम लाग्न सक्छ
त्यसैले आऊ प्रिय
जीवन सद्दे भएको बेला
रक्तदान गरौं,
रक्तदान त जीवन दान हो ।

पहिरो, कवि र कविता (कविता)

एक हँसमुख षोडसीको नाकमाथि
थपक्क बसेको सानो ढिकेफूली जस्तै
लमतन्न चहुरको बीचमा
ठिङ्ग उभिएको शिकारथुम्की डाँडामा उभिएर
जब हेर्छु पर...पर.....
भदौरे झरिले कोपरेर छिया–छिया बनेका पाखाहरु
नजरैभरि ठोक्किन आइपुग्छन्
कठै कवि मन
साउन पो बर्सिन थाल्यो झर्र...झर्र.....।

त्यसैपनि उजाड बन्दैछन् पाखाहरु/भीरहरु
कतै काटिएर रुख/बनेर धुले सडक
कतै सल्किएर डढेलो/मासिएर ऐंसेलु झ्याङ
हराएको जुरेली चिरबिर/नफुलेको गुँराशको बोट
यस्तै बेला,
पहिरोले लतार्दा गाउँ घर र आफन्त गुमाएको पीडाले
साँच्चै मन एकतमासले उम्लिएर आउँछ
पहिरो बग्यो कि कविता ?
असमञ्जसमा छु म अचेल ।

प्रकृतिको विभत्स दृश्यलाई निहारी
कुन कविले कोर्न सक्ला, मधुमासका कविताहरु ?
त्यसैले ए ! मान्छे
तिमीहरुलाई कविता मन पर्छ भने/बचाउँन चाहान्छौ भने
कृपया प्रकृतिलाई बिनास हुनबाट जोगाई देऊ
नत्र कविभन्दा पहिल्यै
कविताको मृत्यु हुने छ यहाँ ।

पहिचान र सङ्घीयता (कविता)

साँच्चै अहिले
अन्धो मान्छेहरुले
हात्ति छामे जस्तै भइरहेको छ
मेरो देशको पहिचान र सङ्घीयता ।

कि, कसैले खुट्टा छाम्छ र भन्छ
सावन लागेपछि हरेक दिन आमाले
आलौटा मकै कुट्ने छिप्पु (ओख्ली) जस्तै
माथिदेखि तलसम्म सोलोडोलो परेको
काठको मुढो रहेछ
हात्ति उर्फ पहिचान र सङ्घीयता ।

फेरि अर्कोले,
उभिरहेको हात्तिको लमतन्न ज्यानलाई छोएर भन्छ
अहो ! यो त झ्याल–ढोका नभएपट्टिको
घरको भित्तो जस्तै हुँदो रहेछ
वार–पार एउटै
अखण्ड र अविभाज्य ।

टाउकाको छेवैमा उभिएर
लुत्रुङ्ग झुण्डीरहेको सूँढलाई छोएर अर्को बोल्छ
यो हात्ति, मेरै श्रीमतिको तिघ्रो जस्तै
कोमल र मायालु हुँदो रहेछ
जसलाई म हरेक रात
आफ्नो जरखट्टिएको अर्को तिघ्रोले च्यापेर
मदहोशी निन्द्रा निदाउने गर्छु ।

मस्त निन्द्राबाट भरखरै ब्यूँझेर
अर्को मरञ्च्यासे आउँछ
र, कानलाई छोएर भन्छ
हात्ति त भरखरै मेरो घरमा जोडिएको
डिक्स होमको एन्टेना जस्तै हुँदोरहेछ
कि, यसलाई एकैतिर मात्र फर्काउनु पर्ने
दिशा बदल्न साथ सबै बेकम्मा ।

र, अन्त्यमा एउटा सानो फुच्चे
हात्तिको पुच्छरमा झुण्डिएर
लिङ्गे पिङ मच्याउँदै
आनन्दतिरेकमा चिच्याउँछ
हात्ति त बाबियोको लठारो पो रहेछ
पोयै पोयाले कसिएको
ढुङ्गाको भर माटो माटो भर ढुङ्गा ।
साँच्चै यो बेला
अन्धो मान्छेहरुले
हात्ति छामे जस्तै भइरहेको छ
मेरो देशको पहिचान र सङ्घीयता ।

त्यसैले म
एकजोर आदिवासी आँखाहरु
उपहार चढाउँदैछु जन्मै अन्धोहरुलाई ।