Sunday, August 24, 2014

म कठपुतली (कविता)


मैले बाँचेको जिन्दगी
मेरै हो भनेर घमण्ड गर्नु
सबैभन्दा ठूलो मुर्खता रहेछ
बल्ल थाहा पाउँदैछु आज ।

कि मेरो जन्म नै मेरो रोजाइको थिएन भने
अरु कसरी हुन्छ मेरो ?
अरुबाटै राखिएको नाम/अरुबाटै जोडिएको जात
अरुबाटै सिकेको भाषा/अरुबाटै बुझेको संस्कृति
र, अरुबाटै थोपरिएको झटो राष्ट्रियता अनि इतिहास
साँच्चै म, ‘म’ होइन
मात्र कठपुतली रहेछु
नचायो नाची दिने
बोलायो बोली दिने ।

मलाई लाग्थ्यो म बढ्दैछु
तर कहाँ हुनु र ?
नियन्त्रण पो बढेको रहेछ म माथि
यसो गर/उसो नगर
यो खा/त्यो नखा
यस्तो ला/उस्तो नला
उता जा/त्यता नजा
यस्तो पढ्/त्यस्तो नपढ्
यस्तो लेख/त्यस्तो नलेख
यसलाई मान/त्यसलाई नमान्
यो आफ्नो/त्यो बिरानो
अरे यार !
यो कस्तो नियती
थुइक्क साला एउटा कठपुतली जिन्दगी ।

र, आज धमिराले भित्र भित्रै खाइसकेको
चैते हुरीको खजाना
अर्थात कथित राज्य
थमाएर हातमा जाबो एउटा नागरिक्ता
म माथि अधिकार जमाईरहेछ ।

कविलाई अर्ति (कविता)

दुनियाँमा मनैदेखि चिनेका
अनुहारले चिनेका,
र,
नामले मात्र चिनेका
कति होलान् मान्छेहरु
एक, दश, सय, हजार वा दश हजार ?
पक्कै यहाँभन्दा बढी नहुन सक्छ
त्यसैले, ए मूर्ख कवि !
दुनियाँको पिछा छोडेर आफै भित्र पस्
र,
लेख कालजयी कविताहरु ।

छोरालाई अर्ति (कविता)

छोरा,
मैले र तिम्रो शिक्षकले
तिम्रो कुनै गल्तीमा
एक थप्पड मात्रै लगाएछौं भने पनि
तिमी चुप नबस्नु
ति खिरिला हातहरुलाई बनाएर कटारी
धसी दिए हुन्छ हाम्रो छातिमा
किनकी
तिमीलाई तर्साएर आफ्नो वसमा पार्ने कुचेष्टा
धेरै खतरनाक हुन्छ हाम्रो मृत्युभन्दा
र, सम्झनु
तिम्री आमा र शिक्षिकाले पनि
तिमीमाथि हात उठाउन सक्छन्
तर ति हातहरुले तिमी माथि
अधिकार होइन प्रेम खोजिरहेको हुन्छ
त्यसैले
जब उठ्छन् ती हातहरु तिमीमाथि
अनि विस्तारै तानेर आफू तिरै
पातला ओंठहरुको बीचमा राखेर
गहिरो म्वाई खाइदेऊ एकफेर ।

बाँझो जमिन र सपनाहरु (कविता)


यूवाहरु,
हरियो पासपोर्ट भित्र
च्यापेर फोटो मायालुको
र,
सजायर सुन्दर सपना
जब विदेसिन्छन्
हो, त्यही बर्षदेखि
बाँझिन थाल्छ उनको घरबारी ।

आज धेरै घरबारी÷पाखाबारी
खोला खेत÷टारी खेत
भस्मे र खोरियाहरु
बाँझै छन्/बाँझै बस्दैछन्
हो, म पनि विदेशमै छु
र,
मेरो खेतबारीको हालत पनि
यो भन्दा फरक छैन ।

परन्तु यतिबेला
मसँग अर्को एउटा सपना
लगन गाँठो कस्न आइपुगेको छ
र, त्यो सपनाले भन्दैछ
ए ! नारथुङे बाँझो बन्दै गरेको तेरो घरबारीमा
पहिला जाबो धान, कोदो, मकै, गहुँ, आलु.......त फलाउथिस्
जानिस भने अब सुन फलाउन सक्छस् ।

विन्दा (कथा)


    झमक्कै साँझ परे पनि आज ऊ गोठ मै थिई । हुन त  गोठ र घरको दुरी पनि कति नै थियो र, मज्जाले हिंड्दा पाँच मीनेटको बाटो । वस्तुभाउलाई परालको गुजुल्टो हाली दिएर एकक्षण ऊ टोलाईरही पश्चिम दिशातर्फ । उसलाई कता कता विदेशमा रहेको आफ्नो श्रीमान्को याद आयो । न आओस् पनि किन ? भरभराउँदो जवानीमा श्रीमान्सँग टाढा भएर बस्नु कति गाह्रो हुन्छ भन्ने कुरो खेप्नहरुलाई मात्र थाहा हुन्छ । हुनत भन्नेहरु भन्छन् नि श्रीमान्ले पैशा पठाइदिए कै छ, मोज गरेकी छे भनेर । तर पैशाले सबै सन्तुष्टि प्राप्त हुँदैन भन्ने के थाहा, भन्नेहरुलाई ।
    बारीको कान्लामा टुसुक्क बसी र गोठ तिर दृष्टी फ्याँकी, गाई–गोरुहरु परालको बुजो मुखभरि हाल्न ब्यस्त थिए—उसले हेरिरही । पर बाँस झ्याँङमा केही बेर अघि सारौको हुल च्याँच्याँ चुँचुँ गर्दै बास बस्ने तरखर गर्दै थिए तर अहिले कतै–कतै किराहरुको एकोहोरो किरकिर बाहेक जताततै सन्नाटा छाएको थियो । निक्कै तल एउटा कालो छाँया उनी भएकै तिर उक्लन्दै गरेको उसले देखी । सायद डाँडा पल्लापट्टिका केही होलान्, हाम्रो गाउँतिर गएर फर्किन्दै गरेको होलान्—उसले लख काटी । बसेको ठाउँबाट जुरुक्क उठेर डिल झर्नै लाग्दा त्यो कालो छायाँ उसको सामुन्ने आइपुग्यो । अँध्याराको कारण प्रष्ट नदेखिए पनि त्यो लोग्ने मान्छेको आकृति हो भन्ने उसले ठम्याई । ए... को हो ? उतैबाट आवाज आयो ।
    ए...साइँला पो...म है बिन्दा..., उसले यति नै बोली र हिंड्नलाई बारीको कान्लामा घोप्ट्याएर राखेको डोको थपक्क टिपी ।
    ए... के गर्दै हुनुहुन्छ भाउजु यतिबेला ? हिंड्दा हिंड्दै टक्क रोकिएर उसले गफिने संकेत देखायो । के गर्नु घाँसपात गर्न आएकी थिएँ, यताउता गर्दागर्दै झमक्कै साँझ परिसक्यो, अनि साइँला कता गएर आउनु भो त ? ऊ पनि राकिएरै बोल्न थाली ।
    तपाईहरुकै गाउँतिर झरेको थिएँ, हिउँदको समय खासै काम छैन, यसो दिन काट्नलाई नि भाउजु ।
भनेपछि कुरो अली गहिरै छ है, एउटी हुँदाहुँदै अर्कीको चाहारीमा हो कि क्याहो साइँला ? ऊ अलिकती छिल्लिई ।
    एउटीले नै हैरान पार्न लागेको बेला कता अर्कीको खोजी गर्नु बरु...। ऊ बिचैमा टक्क रोकियो ।
के बरु...खुलस्तैभन्दा भइहाल्यो नि ? हातले च्याप्प समातेको डोको काँधमा हाल्दै ऊ बोली ।
भो नभनौ फेरि अर्काको सिसोबासो । ऊ पनि छिल्लिन थाल्यो ।
    यसरी नै उनीहरु केही बेर छिल्लिरहे । साइँलाले उसलाई भाउजु भने पनि त्यो बोल्ने साइनो मात्र थियो । साइँला कार्कीको छोरो, बिन्दा पोखरेलकी बुहारी अनि कताबाट साइनो परोस् र ? तर बोल्ने साइनो उनीहरुको थियो देवर–भाउजू । साँझ निक्कै छिप्पिसकेपछि बिन्दा घर झरी । सिकुवाको एक कुनामा डोको थपक्क बिसाएर भित्र पसी । अगेनामा आगो बलेको थिएन । ससुरा कुनाको एक छेउमा बसेर खै के गर्दै थिए, उसले भेउ पाउन सकिन । सासु अगेनाको डिलमा ओंठ लेप्राएर ढम्मरढुस्स बसिरहेकी थिइन् । उसको साना नानीहरु बाहिर दलानमा उसैको बाटो हेरेर बसेका थिए—ऊ भित्र पस्नासाथ लुङ्गीको फेर समात्दै भित्रै पसे ।     यतिबेलासम्म तेरो के खोज्दै थिइस् है बाइफाले, सासुको रुखो आवाज कोठाको सन्नाटालाई चिर्दै गुञ्जियो । ऊ चुपचाप भाँडामा खरानीको पोत हाल्न थाली ।
    तेरो चाला निको देख्दिन है म, हामीलाई थाङ्नोमा सुताएर मोज गर्दैछेस्... छोरो आएपछि चाख्लिस्, सासु चर्किन थालिन् । सासुको यस्ता बचनहरु सहन अभ्यस्त भइसकेकी ऊ चुपचाप भातको बाहान बसाएर आलुको मसिना दाना चुलेसीले चाना पार्न थालिन् । यसबीचमा सासुले निक्कै बचन फलाकी सकेकी थिइन् तर रोगले विस्तारै गाल्दै लगेको ससुरा भने चुपचाप अगेनाको डिलमा बसेर दाउरा घचेटी रहे । केहीबेरको ताहुर–माहुरपछि खाना पाक्यो र दिइन् सासु–ससुरालाई । निन्द्राले ब्याकुल भएका छोरा–छोरीलाई पनि ख्वाइन् र बाँकी रहेको थोरै गुन्द्रुक र आलुको झोलसँग बिहानको बासी भात जब्बरजस्ती निलिन् । छोरा–छोरीलाई ओछ्यानमा पु¥याएर जुठो लोट्याइन् र भाँडाकुँडा माझिन्, यतिगर्दा रातको दश बजी सकेको थियो । सासु ससुरा ओछ्यानमा पस्रिसकेका थिए । विस्तारै ढोकाको छेस्किनी लगाएर टाँडको बरन्डामा उक्लिइन्, छोराछोरी मस्त निदाइरहेका थिए ।
    दिनभरीको हैरानीले जिऊ थाके पनि निन्द्रा फिटिक्कै लागेको थिएन । माइतिमा हुँदा बिहान बेलुकी यसो पत्रपत्रिका र किताबहरु पढ्ने गरे पनि बिबाह गरेर आइसकेपछि त्यो बानी पुरै हटिसकेको थियो । माइतीमा पो दाजुभाइहरुले पत्रपत्रिका, किताबहरु ल्याउँथेर ऊ पढ्थी यहाँ त कसले ल्याउने ? सासु–ससुरा दुवै अनपढ्, श्रीमान्लाई पढ्नुमा वास्तै थिएन । जेठाजु–जेठानीहरु छुट्टिएर अलग भैसकेका, आमाजूहरु सबै विबाह भएर घर गैसकेका । ऊ ओछ्यानमा निक्कैबेर छट्पटाई रही । उसले बाल्यकालका केही स्मृतिहरु सम्झिई । ऊ माइतमा सबैको साह्रै प्यारी छोरी थिइ । हुन त क्षेत्री–ब्रम्हाण समुदायमा छोरीलाई अलिक हेलाको दृष्टिले हेरिन्छ । बिबाह गरेर जाँदा प्रसस्त दाइजो दिनुपर्ने चलनले छोरीहरु धेरै नजन्मिएको निको ठान्छन् बाबु–आमाहरु । तर ऊ चारभाइ दाजूहरुको एक्ली चेली थिइन् । उसबेलाको जमानामा अशिक्षाको कारणले उसकी आमाले पाँच सन्तान जन्माउन बाध्य भएकी थिइन् । अहिले त्यो सम्झेर उसलाई कहाली लाग्छ । ऊ विगतबाट फर्किएर केही बेर अगाडिको घटना सम्झिन थालिन् । कार्की साइँलाको ठट्यौलो बोली कतै गुञ्जिरहेझैं लाग्यो उनलाई । ऊ चुपचाप गमखान थालिन् । यसबेला उसले परदेशमा रहेको आफ्नो लोग्ने समेत भुलिन् । तर छेवैमा सुतिरहेको सानो छोरीको साँक् साँक् सुँक् सुँक्ले उनको तन्द्रा भङ्ग हुन्छ । ऊ छोरीतर्फ कोल्टिएर दुध चुसाउन थाल्छे । छोरीलाई अङ्गालेर दुध चुसाउन थालेपछि अघिका कुराहरु कता गायब हुन्छन् कता । ऊ छोरीसँगै कुनबेला भुसुक्क निदाई पत्तै हुँदैन ।
    समय एकनासले बगिरहन्छ । गाई गोठ, घरको धन्दा, बारीको खन्जोत गर्दागर्दै फागुन महिना बित्न लागेको हुन्छ । चैत्र महिनाको पहिलो हप्ताबाट मकै छर्न शुरु गर्नुपर्ने भएकोले मकैको बिऊ समेत छानी सकेकी हुन्छिन् बिन्दाले । घरमा सासुको कचकच झन् बढ्दो हुन्छ । घरलाई लथालिङ्ग छोडेर ऊ माइत पनि जान सक्दिन । आ...सधैंको यस्तै त हो नी भनेर सासुको गनगन सबै पचाउँछे । यसबीचमा कार्की साइँलासँग उसको एकदुइ पटक भेट भएको हुन्छ तर हतारोको कारण उनीहरुको लामो बोलचाल भने भएको हुँदैन । बरु परदेशको लोग्नेलाई सम्झिएर उसले धेरै रात आँखा कच्मटाएकी भने हुन्छे । एक साँझ ऊ सदा झैं गोठमा गाइ गोरुलाई पराल लाइदिदै गरेकी हुन्छे । खै कताबाट हो कार्की साइँलो त्यही आइपुग्छ । रात परिनसके पनि जूनको आगमन भइसकेको हुन्छ आकाशमा । चिसापानी डाँडाको माथिबाट झुल्किएको जूनको धमिलो प्रकाश बारीका कान्लाभरि छरिरहेको हुन्छ । बेलुकी पखको मन्द वतासले ज्यानलाई हल्का स्पर्श गरिरहेको हुन्छ । वासना नआए पनि बारीमा फुलेका आरु बखडाका फूलहरुले प्रकृतिमा एक प्रकारको मादकता थपेको हुन्छ । यहिबेला कार्की साइँलाको आगमनले बिन्दा केहीबेर असमञ्जसमा पर्छे । रोकिन्दा रोकिन्दै बोली चिप्लिहाल्छ बिन्दाको । हेर्दा सोझो लागे पनि छेड् हान्नु खप्पिस छ कार्की साइँलो, त्यसैले त उसको छेड्खानमा बिन्दा भुतुक्क हुन्छे । आफु को हुँ, के हुँ भन्ने बिर्सन्छे विन्दा । बोलीबाट मात्र जिस्किरहेका  देवर–भाउजु विस्तारै हात चलाउँन थाल्छन् । विन्दाको संवेदनशिल अङ्गतिर कार्की साइँलाको हात डुल्न थाल्छ । यी हर्कत गलत हो भन्ने जान्दा जान्दै पनि बिन्दा इन्कार गर्न सक्दिन । श्रीमान् विदेसिएको दुई बर्षपछि पुरुशको स्पर्शले ऊ पग्लन्छे । आखिर जे नहुनु पर्दथ्यो भएरै छाड्यो । घरमा श्रीमति हुँदाहुँदै श्रीमान्को यादले ब्यतित भएकी बिन्दाको विवसताको फाइदा उठाएरै छाड्यो कार्की साइँलाले । यतिबेलासम्म जवानीको जोशले बेहोस बनेकी बिन्दा हस्याङ्ग फस्याङ्ग गर्दै घर झर्छे । घरको दैनिकी उही छ—भाँडामा पोत लगाउ, भात पकाउ, ख्वाउ, जूठो लोटाउ, भाँडा माझ र कहिले नसकिने सासुको कचकच कान थाकुञ्जेल सुन । तर आज यी सारा काम गरिञ्जेल बिन्दा एकबचन कोहीसँग बोलिन । ऊ भित्रभित्रै अन्र्तद्वन्दमै अल्झिरही, पश्चतापमा जलिरही । तर कता कता उसको मनले एक प्रकारको सन्तोष पनि महशुस गरिरह्यो ।
    दिनहरु यसरी नै बितिरहे । कार्की साइँलोसँगको संसर्ग अझै बढिरह्यो । उनीहरुले एकान्तको फाइदा लुटिरहे । गाउँमा कार्की साइँलोसँग लसपस रहेको हल्ला पनि नसुनिएको होइन तर ती सारा हल्लाहरुको बेवास्ता गरिरहे दुवै जनाले । नभन्दै चैत्र महिनामा हुनुपर्ने मासिक धर्क रोकियो बिन्दाको । आज होला, भोली होला भन्दाभन्दै चैत्र महिना बित्यो, महिनावारी भएन । अब भने बिन्दामा गर्भ रहेको संका पलाउन थाल्यो । घरमा संका गर्छन् भनेर मासिक धर्म नभई उसले बारिन् । यसरी नै बिते दुइ महिना तर महिनावारी भएन । उता कार्की साइँलो बिदेशको चक्करमा भौतारिन्दै काठमाण्डौ हानी सकेको थियो । यस्तो बेला सरसल्लाह गर्ने कोही मनले खाएको पाइन बिन्दाले । माइत जाउँ भने घरमा बिल्लिबाठ हुन्छ, कुनै स्वास्थ्य चौकीमा जाउँ भने पोल खोलिने डर । साँच्चै बिन्दा भित्रभित्रै भुट्भुटिन थालिन् । यौवनको आवेशमा गरिएको भूल सम्झेर एकान्तमा धेरै रोइन् पनि तर आँशुले उनको विवसतालाई मेट्न सकेन । उनले गर्भ फाल्नको लागि जानेसम्मको घरेलु उपचार त गरिन् तर त्यो गर्भ गएन । घरकाहरुले संका नगरुन् भनेर महिना महिनामा मासिक धर्म भएको स्वाङ रचेर बारिरहिन् । एवं रितले तीन महिना बित्यो, चौथो र पाँचौं हुँदै छैटौं महिना पनि बित्यो । विवसताको फाइदा लुटेर हिंडेको कार्की साइँलो मलेसिया पुगिसकेको थियो, त्यसको परिणाम बिन्दाले एक्लै खेपी रही । ऊ कहिले काँही सोच्थी भूल दुवैको भए पनि त्यसको परिणाम किन म एक्लैले बेहोर्नु पर्ने ? तर विवसता यहि थियो पुरुषले गरेको भूलको निसानी कतै देखिन्दैन मात्र महिलाले बेहोर्नु पर्छ अनिच्छित गर्भ । बिन्दाले धेरै उपायहरु सोचिन् तर कुनै उपाय उसलाई निको लागेन । आत्महत्या गर्नु जस्तो कायर बाटो समात्नुभन्दा बरु गर्भमा रहेको बच्चा जन्माएर कार्की साइँलाको घर भित्रनु उसलाई निको लाग्यो त्यसैले उनी त्यही तानाबाना बुन्न थालिन् । कार्की साइँलालाई यो कुराको जानकारी दिन चाहान्थी तर सजिलो थिएन । उसले केही पल्ट फोन गर्न पनि चाहि तर सम्भव भएन । कार्की साइँलाको घरमा भन्नु पनि उसले सहास जुटाउन सकिन । दिनहरु नजिकिन थाल्यो, बिन्दा अझै धेरै आतिन थाली । बिचरी न आत्तियोस् पनि किन ! हुँदै नभएको कुरालाई त पहाड बनाएर बद्ख्वाइँ गर्ने सासु ससुरा र गाउँलेहरु यति ठूलो घट्ना घट्न लाग्दा चुपचाप बस्थे त ? तर हिम्मत हारिन उनले । आफु जसरी हिंड्नु परे पनि हिडौंला तर श्रीमान्ले घर फर्केर दुःख नपाओस् भनी उसले भएको जायजेथाहरुलाई सुरक्षित स्थानमा राखी, लगाएको अन्नबाली उठाई, गाउँघरको सरसापट मिलाई । पौश महिना शुरु भयो, ऊ भित्रभित्रै भुट्भुटिन थाली । उसलाई सबैभन्दा बढी पीर थियो छोरा र छोरीको । ऊ बिना छोरा छोरीको बेहाल हुने निश्चित थियो । श्रीमान् घर नर्फिकुञ्जेल छोरा छोरीलाई साथैमा राख्न चाहान्थी ऊ । तर उसलाई के कुरोमा विश्वास थियो भने—उसले अहिलेको घर छोड्न साथ श्रीमान् नेपाल फर्कने छन् र छोरा–छोरीलाई सम्हाल्ने छन् । समय न हो चिप्लन कतिबेर, आखिर त्यो दिन पनि आइपुग्यो, जो आउनु अनिवार्य नै थियो तर ऊ नआओस् भन्न चाहन्थी ।
    साँझ विस्तारै छिप्पिदै थियो । ऊसलाई ब्याथाले च्याप्न थाल्यो । खाना चुल्हामा पाक्दै थियो । अगेनाको छेउमा बसेर छोरा–छोरी कहिले खाना पाक्ला र खान पाउँला भनेर कुरिरहेका थिए । ससुरा बाहिर बसेर खै के गर्दै थिए, उसलाई पत्तो थिएन । सासु भने सधैं झैं एकनासले भुक्दै थिईन् । पहिला विस्तारै पेट दुख्यो, उसले वास्ता गरिन । तर पेट दुखाई विस्तारै बढ्दै गएपछि भने ऊ आत्तिई र बाहिर निस्कि । जस्केलाको छेउमा केहीबेर बसी तर दुखाई झन् साह्रो भएपछि ऊ नजिकैको कटेरोमा गई र छेउमा राखेको कोदोको नलमाथि पसारो परी । दुखाई जोड–जोड हुँदै थियो—दाह्रा किटेर त्यसको सामना गरिरहेकी थिई । पीडाको सामना कतिञ्जेल पो गर्न सक्थि र विचरी, आखिर मुखबाट पीडाको चित्कार निस्कियो । यतिबेलासम्म सासुले थाहा पाइसकेकी थिईन्, छेऊमा आएर उसको अवस्थाको जानकारी पाएपछि सासुको गनगन आवेगमा परिणत भयो । उसले मुखमा आए जति सबै गाली मात्र गरिनन् लुछाई–मुन्टाई सबै गरिन् । उसको गाली र लुछाईले समस्याको समाधान हुने थिएन । त्यसैले आफ्नो लोग्नेको छेउमा गएर सबै बेलिविस्तार लगाईन् र गाउँ समाजलाई बोलाउन पठाईन् । आफु पनि धुनमुनिन्दै तल्लोघर तिर हाम फालिन् । यता अगेनाको डिलमा बसेर भात पर्खिरहेका छोरा–छोरी सबै खबरबाट बेखबर थिए, घरमा के भइरहेको छ, उनीहरुलाई पत्तो थिएन । अचानक हजुरबा–हजुरआमा घरबाट निस्केर बाहिर गएकाले उनिहरु एक्लै परे । त्यसैले आमा खोज्दै उनीहरु गोठमा पुगे । गोठमा आमा एकातिर पल्टिरहेकी थिइन् । नलको थुप्रोमा ओच्छिएको पातलो लुङ्गी माथि भरखरै जन्मिएको सानो नानी एकोहोरो रोइरहेको थियो । आमाले भाइ वा बहिनी जन्माईन् भनेर ती अबोध बालखाहरु खुसी देखिए । विचराहरुलाई त्यो सानो नानी आमा र आफूहरुबीच सम्बन्ध अन्त्य गराउनको लागि जन्मिएको हो भन्ने के थाहा, खुसीमा रमाए । केहीबेरमा गाउँघरका पुरुष–महिला, केटा–केटी हो हल्ला गर्दै गोठमा थुप्रिए । सबै रिसले जलिरहेका थिए । मुखमा आए जति गाली गरिरहेका थिए, गाउँका बाठा भनाउँदा महिलाहरु । भरखरै जन्मिएको नवजात शिशु समेत गालीबाट अछुतो थिएन । बिन्दाको विवसता र वाध्यतालाई सहानुभूति दिने बचन कसैको मुखबाट निस्किरहेको थिएन । नराम्रो बचन गर्नेहरुमा पुरुषहरुभन्दा महिलाहरु धेरै थिए । आखिर महिलाहरु नै किन यति कठोर हुन्छन्, विन्दलाई अनौठो लागिरहेको थियो ।
    विन्दालाई केरकार गर्न थालियो । यो कुन बजियाको पाप हो ? धेरैले यसै भने । सुत्केरी हुनुको पीडाभन्दा पनि भविश्यको चिन्ताले गली सकेकी बिन्दाले हत्तपत्त मुख खोलिन । घोसे मुन्टो लगाएर आँशु बगाइरही बिन्दाले । भेला भएकाहरुले नानाभाँतीको गाली गरिरहे । भरखरै जन्मिएको नवजात सिसु एकोहोरो रोइरहेको थियो । गाउँमा अलिक भलाद्मी लाग्ने तारापति पोखरेलको पनि आगमन भयो । ऊ नजिकै आएर भइरहेको घटनाको वस्तुस्थिती बुझ्न थाल्यो । उसले एक पटक विन्दाको मुखमा हेर्यो र गाउँलेहरु तर्फ नजर घुमायो । गाउँलेहरु मुखमा आएजति गाली गरिरहेका थिए । गाउँलेहरुको स्वरभन्दा अलिक चर्को स्वर बनाएर नवजात सिसुलाई देखाउँदै उसले विन्दालाई सोध्यो—यसको बाऊ को हो बुहारी ? झण्डै आफ्नै बृद्घ बाबुझैं लाग्ने तारापतिको गम्भिर आवाजले विन्दा अकमक्क परी । उसले नवजात सिसुतर्फ थोरै दृष्टि फाली र आँखाबाट बगिरहेको आश्रुधारालाई दाहिने हातले लत्पत्याउँदै बोली—कार्की साइँला ।
    घटना स्थलमा एकक्षण चकमन्नता छायो । सबैले एक आपसको मुख हेराहेर गर्न थाले । यही बेला तारापतिले कसैलाई आदेश दियो—जाऊ कार्की साइँलाको बाबु–आमा र आफन्तहरुलाई लिएर आऊ । तारापतिको आदेश आउन साथ केही ठिटाहरु हानिए पल्लो पाटापट्टि । घटनास्थलमा आपसमा बोलिएको गुनगुन आवाज गुञ्जिरह्यो निरन्तर निरन्तर ।
    कार्की साइँलाको घरतर्फ हानिएका ठिटाहरु रित्तै फर्किए केही बेरमा । भोली छोरालाई फोन गरेपछि हो–होईन भन्ने थाहा लागेपछि मात्र आउँछौं भनेर कार्की साइँलाको बा–आमाले भनिपठाएको खबर दिए ठिटाहरुले । विन्दा घोसेमुन्टो लगाएर बसी रहेकी थिई । न सफा सुघर न बच्चाको स्याँहार उसले कही पनि गरिन । उनको मनमा भविश्यकै चिन्ताले डेरा जमाइरहेको थियो । घरका सासु–ससुरा र गाउँलेहरुको कटु बचन उनले सुनी पनि सुनिन पनि तर नवजात शिशुको एकोहोरो च्याँ च्याँले भने ऊ घरिघरी विह्वल बन्थी । जसरी जन्मे पनि आखिर आमाको मन न हो माया त लाग्दो नै रहेछ ।
    ‘लौ तिमी आइमाईहरुले यो बाइफालेलाई आज रातभरि रूँग, कतै यसले यो पापको भारीलाई मारी भने भोली हामी समेत फसिन्छौं’, भिडमा कुनै पुरुषको चर्को आवाज गुञ्जियो । ‘हो हो यसको भर छैन, यो आफै नै पासो लाग्न पनि सक्छे’, भिडमा अरुले पनि सहमति जनाए । केहीबेरको गानगान गुनगुन पछि गाउँका धेरै जसो महिलाहरु विन्दालाई रूँगेर बस्ने भए । पुरुष भनाउँदाहरु भने एकपटक सक्दो गाली गरेर थु थु गर्दै घर–घरतर्फ लागे । हिँड्दा हिँड्दै कसैले आदेश दियो सबैलाई, ‘भोली बिहान सबेरै सबैजना जम्मा हुनु, कोही पुलिसचौकी जानुपर्छ र यस बाइफालेलाई टुङ्गो लगाउनु पर्छ ।
    रात एकनासले चिप्ली रहेको थियो । गाली गर्दा–गर्दा थाकेका महिलाहरु झकाउन लागेका थिए । तर विन्दालाई निन्द्राले फिटिक्क छोएको थिएन । छेउमा रहेको नानीलाई पुरानो लुङ्गीमा सपक्क बेह्री र विरालोको चालमा गोठबाट बाहिर निस्की ।
    एकक्षणपछि गोठमा कोलाहल मच्चियो...बाइफाले कता हिंडी...चारैतिर खोज ।
   

इलिगल (Story)

“सुजन पनि इलिगल भएछ ।” वसन्तले हिजो साँझ फोन गरेर मलाई सुझाएको थियो । सुजनसँग फोनमा सम्पर्क बिच्छेद हुन साथ मैले फोन गरे थें तर सुजनको नम्बरमा फोन लागेन । आज पुनः सुमनले फोन गरेर थप रहस्य खोल्यो “सुजनले त जुलितासँग बिहा गरेछ ।”
    सुजन र जुलितालाई म राम्रो सँग चिन्छु । यी दुई बिचको प्रेम कथाको एकमात्र साँक्षी पनि म नै हुँ । उनीहरुले बिहा गरेको खबर सुन्दा अनौठो नलागे पनि उनीहरुको भविश्यको चिन्ताले म केहीबेर छट्पटि रहें । सुजन मेरो कुनै साईनो लाग्ने आफन्त होईनन्, उसँग फगत माटोको सम्बन्ध छ । तर जुलितासँग त्यो सम्बन्ध पनि छैन । त्यही पनि दुवैसँगको परिचय पछि पराईपन हराएर गएको छ । एक परिवारका सदस्य भन्दा बढी नै  उदाङ्गो छौं हामी ।
    तीन बर्ष अगाडि हरिरायको बिदा मनाउन कोतराय पुगेको बेला एक नेपाली रेष्टुरेन्टमा पहिलो पल्ट सुजनसँग मेरो भेट भएको थियो । थामी नसक्नुको भिडलाई चिर्दै म एउटा टेबलमा पुगेर खाना अर्डर गर्नु अगावै सुजन सोही टेबलको एक कुनामा बसेर गाँस हुत्याउँदै थियो । गम्भिर देखिए पनि उनको अनुहारमा उदासी थिएन । वेटरले छेवैमा छोडेर गएको मेनुलाई हातले टिपेर हेर्दै परिचयको ढोका मैले नै उघारेको थिएँ । मुखमा हालेको गाँसलाई घुटुक्क निल्दै हल्का मुस्कुराएर उसले आफ्नो नाम भन्दै हात म तिर बढाएको थियो । ऊ मलेसिया सरकारले नेपाली कामदारलाई वर्क परमिट दिने निर्णय गरे लगत्तै भित्रिएको रहेछ । म भने एक बर्ष पछौटे थिँए । हामी बिचमा निक्कै बेर गफगाफ चल्यो । सुरुमा बोल्न अनकनाए पनि अन्तमा ऊ यसरी बग्न थाल्यो कि मलाई रोक्न करै लाग्यो । त्यस दिन एक आपसको सम्पर्क नम्बर साटासाट गरेर हामीले बिदाईको हात मिलाएका थियौं ।
    सुजनसँग दोश्रो भेट दिपावलीको बेला भएको थियो । त्यस दिन इन्डियन मूलका मलेसियन नागरिकहरुको तमक झमकले कोतराय रंङ्गिएको थियो । कालो छालाले अनुहार नचम्किए पनि खुसीमा झुमिरहेका मलेसियन हिन्दुहरुको भिडमा नेपालीहरुको अनुहार फुङ्ग उडेको झैं लाग्थ्यो । बर्ष दिनमा आउने तिहार पर्वमा चेलीहरुबाट टाढा हुनुपरेको पीडाको निशानी हुन सक्छ त्यो मुखाकृति । त्यस दिन हामी भिडबाट अलगिन्दै मर्डेका भ्यूमा पुग्यौं । फलामको आकास छुने खम्बामा स्वतन्त्रताका साथ फहराईरहेको मलेसियाको झण्डाले बनाईहरेको छाँयामा छेल पर्दे हामी सामुन्ने रहेको विश्राम स्थलमा पुग्यौं । फाट्टफुट्ट मान्छेहरुको  ओहोर दोहोर बाहेक पार्क सून्य नै थियो । त्यही सून्यताको फाईदा उठाउँदै सुजन र म गफमा निमग्न हुन थाल्यौं । अन्तर मनलाई खोल्ने क्रममा मैले सुजन साहित्य मन पराउने मान्छे भएको चाल पाएँ । मैले पनि उनलाई खुलस्त भने म संगीत मनपराउँछु । त्यस दिन हामीले साहित्य र संगीतको बारेमा आफुहरुले जानेसम्म गफ ग¥यौं र छुट्यौं ।
    भनिन्छ, आप्रवासी कामदारको जीवन, न मन लागेको बेला हिड्न पाईन्छ न भोक लागेको बेला खान नै । परन्तु बाह्र घण्टा अरुलाई बन्धकीमा सुम्पेको समय सकिन नपाउँदै बिदेशी कामदारहरुको ओईरो लाग्छ बजारमा । पासार मालाममा सस्तो कपडा छान्ने देखि लिएर लोकल रेष्टुरेन्टमा नाइन्टी नाईन घोप्ट्याउने विदेसी नै हुन्छन् । फोनको भरमा एक राते मायालुलाई महिना दिनको तलब सुम्पने मात्र हैन चौकिटको यौन बिक्री कक्षमा हरेक पल्ट तिगा पुलोह फाल्ने पनि बिदेसी नै हुन्छन् । इन्डोनेसियन, भियतनामी, फिलिपिनो, बङ्गाली, पाकिस्तानी, बर्मिज र भारतीयहरुको दाँजोमा नेपालीहरु निक्कै अगाडि छन् यो मामलामा । यस्तै गफ गरिरहँदा सुजनले एकपल्ट भनेको थियो, “मलाई त नेपाली हूँ भन्न पनि सर्म लाग्छ ।” सुजन भन्दा अगाडि बढेर मैले भनेको थिएँ, “म त हतपत्त नेपाली भाषा बोल्दिन पनि ।” हाम्रा यी साझा बिचारले हामीलाई अझ नजिक्यायो । हामीले नेपाली हुनुमा सर्म मानेका थिएनौं तर मलेसियामा नेपालीहरुले देखाउने ब्यवहारको कारण लज्जित हुनु परेको थियो ।
    चाइनिज न्यूइयरको बेला थियो । हप्ता दिनको कम्पनी बिदाले खाली बस्नु पर्दा मनले पुरानो यादहरुलाई कोट्याउन खोज्दै थियो । त्यहीबेला अचानक सुजनले फोन गरेर मलाई उसकोमा बोलायो । क्वालालम्पुर पुगेर गाडी चढी म शाह आलम हानिएँ । उसले फोनमा भनेको थियो, “म तिमीलाई आज एउटा सप्र्राइज दिन्छु ।”
    उसले भने बमोजिम म गाडीबाट उत्रेर प्रतिक्षालयमा कुर्न थालें । मध्यान्नको तातो घामलाई छानाले छेके पनि सितलता दिन नसकेरै होला गर्मी उखुम भइरहेको थियो । केही क्षणको पखाईमै उकुस मुकुस भइसकेको थिएँ । अचानक एउटी अपरिचित केटीसँग हार मिलाउदै सुजन म भएतिरै आइरहेको देख्छु । मनमा चिसो पस्छ, कतै सुजनले भनेको सप्र्राइज त्यही केटी त होइन ? दोश्रो कुरो सोच्न नपाउँदै सुजन मसँग घ्वाम्लाङ्ग अङ्गालो मार्न आइपुग्छ । हामी एकआपसमा हेराहेर गर्दछौं निक्कै बेर । सुजनका गम्भिर आँखाहरु खुसीमा नाचीरहेको देख्छु म । उनको खुसी देख्दा लाग्थ्यो उसले ठूलै बाजी मारेको हुनुपर्छ । सुजनसँगै आएकी केटी छक्क परेर हामीलाई हेरिरहेकी थिईन् । हठात् बाहुबाट अलगिन्दै सुजनले ती केटीसँग परिचय गरायो, “यिनी मेरी साथी जुलिता ।” ओठमा जब्बरजस्ती मुस्कान ल्याउँदै मैले पनि आफ्नो नाम  भने “म शरद ।” जाऔं भन्ने ईसारा गर्न साथ हामीले सुजनको पाईला खप्ट्याउन थाल्यौं । एउटा सानो बजारलाई पछाडि धेकल्दै हामी एउटा कम्पाउण्ड भित्र र्छिछौं । एकै मोडलका पाँच छ वटा होस्टल लस्करै उभिएका थिए । होस्टलको दाँयाबाँया खुल्ला पार्क र पार्कमा बिभिन्न जातका रुखहरुले सिलतला दिइरहेको थियो । तातो घामको पर्वाह नगरी मन्द गतिमा पवन रुखका पातहरुसँग इत्रिरहेको थियो त्यहाँ । सुजनले बीचको होस्टलको तेश्रो तल्लामा उकालेर एउटा कोठमा पस्न ईसारा गर्यो । दुईजना केटाको साथमा एक्लो केटी, मलाई कताकता असजिलो महशुस भइरहेको थियो । जुलिता ढोकाबाट भित्र छिरेपछि भने म अलिक हल्का भएँ र छिरें ।
     “हैन सुजन तिमीले आज के सर्प्राईज दिन्छु भनेर मलाई बोलाएको हौ ?” मैले कुरा कोट्याएँ ।
     “के सप्र्राइज दिनु तिमीलाई उसैसँग परिचय गराईदिउँ भनेर बोलाइको नि ।” जुलिता तिर औंलाउँदै सुजन बोल्यो । तर कुरा नबुझेर होला जुतिला वाल्ल परिरहेकी थिई ।
    “नाम त उनको जुलिता भन्ने थाहा पाएँ, असलीमा उनी को हुन् ?” म प्रष्ट हुन चाहें ।
    “हामी एउटै कम्पनीमा काम गर्दछौं । तर उनी इन्डोनेसियाली हुन् । मेरो मिल्ने साथी र हाल प्रेमिका पनि ।” सुजनले कुरा टुङ्ग्याउन नपाउँदै मैले आश्चर्य प्रकट गरें “प्रेमीका ?”
    “यसमा अचम्म मान्नु पर्ने नै के छ र शरद ? जात, धर्म, भाषा, संस्कार, संस्कृति र सीमाले प्रेमलाई रोक्न नसक्ने रहेछ । तर यो प्रेमलाई अरुको सँग दाँज्यौ भने तिम्रो भुल हुने छ । ” ऊ आफ्नै लयमा फर्किएर बोल्न थाल्यो ।
    खै....। यसभन्दा अगाडि म बढ्न सकिन । तर ब्यङ्ग्यको सानो झटारो मुस्कानबाट हाने । आफ्नै आँखाले देखेको छु यस्ता प्रेमको नाटक, जहाँ यौनको सौदाबाजीमा केही दिन प्रेमको चक्कर चल्छ तर जब नयाँ पात्रको आगमन हुन्छ सबै चकनाचुर । म कसरी उनिहरुको सम्बन्धलाई अरुको जस्तो होइन भन्न सक्थेँ र ? तर शब्द खर्च गरेर मन दुखाउन चाहिन मैले उनीहरुको । त्यो दिन म उस्तो खुल्न सकिन । यो कुरा सुजनले पनि महशुस गरिरहेको थियो । साहित्य मनपराउने मान्छे न पर्यो ऊ, मलाई मनोविज्ञानको तराजुमा उसले जोखिसकेको हुनु पर्दछ भन्ने मैले ठम्याएँ । सामान्य कुराकानी पछि म फर्किन हतारिएँ । बस स्टेशन सम्म सुजन र जुलिताले मलाई साथ दिए ।
    एक हप्ताको लामो विदा सकिन नपाउँदै कम्पनीमा कामको चाप बढ्न थाल्यो । नियमित छ सात घण्टा ओभर टाइम गर्नु पर्ने नियतीले ज्यादै बेफुर्सदी निम्त्यायो । कोठामा कपडा धुन बाहेक अरु काम गर्न समय नै नपुग्ने । मलेसियामा विदेशी कामदारहरुलाई ओभर टाइम मिल्नु भनेको असारको पन्ध्र आए जस्तै हो । नाथें बेसिक स्यालरीले त महिनाभरी खर्च गर्न पनि पुग्दैन । ओभर टाइम भएन र गरिएन भने जति बर्ष मलेसिया बसे पनि रित्तै हात फर्किनु सिवाय अरु कुनै उपाय थिएन । म आफ्नो नियमित रियाज र हप्तामा एक दिन इ–मेलमा बस्ने क्रमलाई छोडेर काममा जोतिई रहें । यस बिचमा सञ्जय, राज र जीवनको केही कल फोन रिसिभ गर्नु भन्दा अरु कसैको फोन आएन । सुजनले पनि फोन गरेन, म त नगर्ने पक्षमा नै थिए ।
    करिब महिना दिन पछि काम अलिक बेलैमा छुट्यो । सधैं काम र कोठामै कोचारिए र बसिरहनु पर्दा मन साह्रै भारी भएकोले त्यो साँझ पार्कमा निस्किएँ । पार्कभरी हरियाली छरिरहेको रुखहरुमा निलो प्रकारको फूल फुली रहेको थियो । फूल जस्को नामैले मात्र पनि म रोमाञ्चित हुन्छु । फूल साह्रै संवेदनशिल बस्तु, जो आँखाले हेरिन्ञ्जेल राम्रो देखिन्छ । टिपेर खेलाउन साथ त्यसका सारा स्वभावहरु मरेर जान्छन् । संवेदनाको प्रतिक न हो त्यसबेला दुईथोपा आँशु चुहाएर त्यसलाई श्रद्घाञ्जली दिन बाहेक के नै पो गर्न सकिन्छ र ? त्यही पनि छुक्छुके मन, मैले रुखको डाली नुहाएर एक झुम्पा फूल चुँडी छाडे ।
    फूलको रङ्गहरुसँगै खेली रहेको बेला हेण्ड फोनको घण्टी बज्यो । नयाँ नम्बर भएकोले अन्कनाउन्दै फोन रिसिभ गरे । फोन सुजनले गरेको रहेछ ।
    सायद तिमी मसँग रिसाएको हुनपर्छ । यतिका दिन भयो तिमीले एक कल फोनसम्म गरेनौ ? सुजन गुनासो पोख्दै थियो ।
    हैन मैले रिसाउनै पर्ने कारण नै के छ र सुजन ? कम्पनीमा ओटीको मारामार भएकोले न भ्याएरै हो फोन गर्न नसकेको । अँ भन कस्तो छ तिमीलाई अनि जुलिता...। मलै मन नपराई नपराई जुलिताको नाम पनि उच्चारण गरे ।
    ठिकै छौं । तिमी जति सुकै कुरा बनाउ तर मबाट तिम्रो मन भाँचिएको छ । र, त्यो स्वभाविक पनि हो । किनभने मेरो वास्तविकता तिमीलाई खोल्नै बाँकी छ । भन कहिले भेट्ने ? सुजन अलिक जर्कियो ।
    हुन्छ भेटौंला । अब केही हप्ता पछि कम्पनीको अर्डर अलिक कम हुन्छ । त्यसबेला छुट्टी पाईएला । म तिमीलाई फोन गर्छु नि । म, ऊ बाट पन्छिन चाहें ।
    ओ के म तिम्रो फोनको प्रतिक्षामा हुनेछु भन्दै उसले फोन राख्यो । म पुनः फूलसँगै हराउन थालें ।
    सुजनसँगै भेट्न भनेर एक आइतबार म क्वालालम्पुर छुट्ने बस स्टेशनमा पुगें । महिनाको पहिलो आइतबार परेको हुनाले क्वालालम्पुर जानेहरुको भिडले बस क्षण भरमै भरियो । म अर्को वसको प्रतिक्षामा रहन थालें । मनले सुजनकै बारेमा नानाथरी सोची रहेको थियो । त्यती भावुक मान्छे, जसको मनमा राष्ट्रप्रेम अधिक छ र नराम्रो काममा लाग्नु हुँदैन भन्ने पुरा ज्ञान छ, कसरी एउटी इन्डोनेसियन महिलाको प्रेमजालमा प¥यो ? मैले अनेक थरी तर्कहरु मनमा खेलाएँ तर चित्तबुझ्दो जवाफ कतै पाइँन । तर्कना बीच म कतिबेला गाडी चढे, पत्तै भएन । फराकिलो सडकमा हुरुरु चिप्लिरहेका निर्जीब सवारी साधनभन्दा तेज गतीमा मेरो बिचार चिप्ली रहेको थियो । करिब एक घण्टा नहुँदै म क्वालालम्पुर पुग्छु । आकाश छुन हतरी रहेका क्वालालम्पु सिटी सेन्टरको जुम्लेहा टावर र केएल टावरलाई नजरअन्दाज गर्दै जालान सिलाङको एक नेपाली रेष्टुराँमा म छिर्न लाग्दा सुजनको फोन आउँछ ।
    तिमी आइपुग्यौ होला तर म आउन सकिन । बरु शाहआलमसम्म दुःख गरन, एक घण्टाको कुरा न हो । तिमीलाई बस लाग्ने ठाउँ थाहा छँदैछ । सुजनले फोन राख्यो ।
    म केही बेर रन्थनिन्छु । आ जान्न । त्यसको कहानी सुन्नु पनि फेरि यति दुःख किन गर्नु । जे सुकै होस्, म जान्न । मैले प्रतिज्ञा गरे । तर अर्को मनको हुट्हुटीलाई मैले रोक्न सकिन । बिचराको जीवनमा कुनै ठूलै घटना घटेर पो हो कि त्यस्तो भएको । मैले सुन्नै पर्छ, मैले जानै पर्छ । भित्री मनको पुकारलाई मेरो कुन तागतले रोक्ने ? म शाहआलम जाने बस चढेर पुनः बाटो नाप्न थालें ।
    उही कोठा जहाँ सुजन र जुलितासँग मेरो करिब डेढ महिना अगाडि भेट भएको थियो । सरासर म त्यही पुग्छु । कोठामा सुजन एक्लै रहेछ । मैले जुलिताको खोजी गर्न चाहिन किन्तु सुजनले आफै खोल्यो, जुलिताको ड्युटी परेको ले उनी कोठामा छैनन् ।
    हैन सुजन के कुरा हो त्यस्तो, जस्ले तिम्रो मन बदल्यो, कुराको थालनी गरें मैले ।
    सुजनको गोरो अनुहार धमिलियो । ऊ मलाई पुर्लुक्क नियाल्छ र कुराको थालनी गर्दछ । शरद असलिमा म एक प्रेम पीडित मान्छे हुँ । मसँग सबै थोक थियो । हाँसो थियो, खुसी थियो र सबैभन्दा बढी त्यो हाँसो खुसीमा साथ दिने सुस्मा थिईन् । तर यो बैदेशिक रोजगारीले लुट्यो सरद सबै थोक । आज मसँग पिडा, छट्पटी, बेदना र अनिश्चित भविश्य भन्दा अरु केही छैन सरद । सुजनको चिम्सा आँखाको ढकनमा कताकता शीत देखा पर्दछ । आफ्ना दुवै हातहरुलाई गाँठो बनाएर ऊ भने पोखिन थाल्यो । आजभन्दा सात बर्ष अगाडि सुस्मासँग मैले अन्र्तजातीय प्रेम बिवाह गरेको थिएँ । तनको मात्र होइन मनको पनि असाध्यै जाति थिईन् उनी । जोसँग मैले साथै पाँच बर्ष बिताएँ । पाँच बर्षमा हामी कमै मात्र छुट्टियौं । उनको एउटै बानी नराम्रो थियो, हत्तपत्त मनको कुरा नभन्ने । यही बिषयमा हाम्रो कहिले काँही झगडा पनि प¥थ्र्यो । तर पनि हामी यति चाडै मिल्थ्यौ कि, झगडा गरेको हेर्ने मान्छेहरु पनि छक्क पर्दथे । कतिपयले त हामीले ख्याल गरेको ठान्थे । तर पाँच बर्षसम्म हाम्रो सन्तान भएन । यो कुराले सुस्माको मन पिरोली रहेको थियो भने म पैशा कमाउन नसकेकोको पीडामा छट्पटी रहेको थिएँ । मैले जागीर नपाएको होईन तर त्यो जागीरले सामान्य परिवार धान्न गाह्रो भएको कारणले बिदेशिन कर लाग्यो । बिदेशिने मेरो कुरालाई सुस्माले पहिला त इन्कार गरिन् तर पछि खै के सोचिन् र सर्मथन जनाईन् । शरद मलाई अझै पनि त्यो दिनको याद छ, जतिबेला म सुस्मालाई काठमाण्डाको नयाँ बसपार्कबाट बिदाई गर्दै थिएँ । आफ्नै हातले टिकट काटेर उसलाई बसमा चढाएँ । बस नचलुञ्जेल झ्यालको सिसाबाट अनुहार निकालेर मलाई एकोहोरो हेर्दै आँशु पुछी रहिन् । म एक छेउमा उभिएर ट्वाल्ट्वाल्ती त्यो दृश्य हेरिरहें । मलाई त्यसबेला आफ्नो मन थाम्न कति गाह्रो भयो होला तिमी कल्पना पनि गर्न सक्दैनौ सरद । छोरा मान्छे हुनु यही नै अभाग रहेछ, धोको फुकाएर रुन मनलाग्दा पनि रुन नसकिने । बस चल्यो सुस्माले जब्बरजस्ती हात हल्लाईन् । मुटु निचोरिएर आएको बेदनालाई रोक्दै मैले हात उठाएँ मात्र, हल्लाउन सकिन । काठमाण्डौको नयाँ बसपार्कबाट चक्रपथ उक्लिएर बस थानकोट ताक्न थाल्यो, मैले हेरी रहें तर केही क्षणमै मेरी सुस्मा बोकेर गाडी लापत्ता भयो । मलाई मन थाम्न ज्यादै गाह्रो भयो  । हतार हतार सार्बजनिक सौचालयमा पसेर ढोका थुनी आँशु आइञ्जेल रोईरहें । रुदाँ रुदाँ अनुहार नै रातो भइसकेको थियो । तर मन केही हल्का भएको अनुभव भयो । त्यो बेला मलाई सुस्मासँगको भेट यति नै पो हुने हो कि भन्ने कुराले ज्यादा पिरोलेको थियो । आखिर त्यही भयो शरद..त्यही, जो म चाहान्दिन थें ।
    पुरिन लागेको घाउ बल्झाउनु परेको कारणले होला सुजन एकापट्टी फर्किएर आँशु पुछ्न थाल्यो । उनको अगाडि मैले कम्जोरी देखाउनु ठिक थिएन । ऊ अर्कोपट्टी फर्किएको मौका पारेर चस्मा खोली हतार हतार आँशु पुछे मैले । केही बेरको मौनतामा हराएपछि ऊ फर्कियो म पट्टी र सुरु गर्न लाग्यो आफ्नो बाँकी जीवन कहानी । मलेसिया आएको धेरै दिनसम्म म न भोकमा खान सकें न निन्द्रा लाग्दा निदाउन नै । सुस्माको सम्झनामा हरक्षण म तड्पी रहें । निन्द्रा लगाउने ट्याब्लेट पनि खाइयो तर खाइञ्जेलन हो निन्द्रा लागे जस्तो हुने, छोडेपछि उही नियतीले सताउँथ्यो । सुस्माको नाममा केही पत्रहरु लेखे र उनको जवाफ पखाईमा समय बिताउन थाले । नभन्दै एकदिन उनको पत्र पनि आयो । पत्रमा उनले धेरै कुरा लेखेकी थिइन् तर एउटा शब्दको अर्थलाई मैले ठम्याउन सकिन । “बानीहरुलाई काबुमा राख्न सबैभन्दा गाह्रो पर्दो रहेछ सुजन । तिमी त छोरा मान्छे हौ खुल्ला छौ तर म छोरी मान्छे परे...”। हो यही शब्द थियो त्यो गहिरो अर्थ बोकेको । यी शब्दहरुलाई मैले सुस्मा भित्र सल्किएको यौन चाहनाहरुको प्रतिरुपको रुपमा ठम्याएँ । हुनत म आफै पनि बानीहरुलाई काबुमा राख्न नसक्ने अवस्थामा पुगी सकेको थिएँ तर सुस्माले ठम्याए जस्तो छोरा मान्छेको रुप देखाई हालेको थिईन । मैले सुस्माको पत्रको जवाफ तुरुन्तै लेखिपठाएँ ।
    यती भनी सकेर सुरजले लामो स्वास लियो । म यही बेला उनको अनुहारमा चिर्थोछु । मैले उनको अनुहार पढेर अनुमान लगाएँ, सुस्मा पोईल गएको हुनुपर्छ । मेरो ठम्याई सही नै निस्कियो । सुस्मा गाउँकै नाता पर्ने एउटा केटा टिपेर सहर पसिछिन् । लामो समयसम्म पत्र नआएपछि मनमनै अतालिएको सुजनले एक दिन घरबाट बहिनीले पठाएको पत्रमा सुस्माका सारा हर्कतहरु लेखिएको पाउँदा छाँगाबाट खसे जस्तै भएछन् । यति भनी सक्दा नसक्दै सुजनको अनुहारमा फेरि साउन ओइरियो र आँशु पुछ्न ऊ पछाडि फर्कियो ।
    सुजन त्यो राँडलाई अव सम्झिएर आफुलाई किन दुखी बनाउँछौ । छोडिदेऊ त्यसका कुरा । तिमी अझै जवान नै छौ, त्यस्ता केटी त कति पाईन्छ पाईन्छ । मैले उसलाई ढाडस दिएँ ।
    सरी सरद, म त्यस्तो मान्छे होईन, जो आफ्नो सारा कम्जोरीलाई लुकाएर अर्कालाई मात्र दोष देओस् । सुस्मा पोइल गईन् यो सत्य हो तर दोषी म हुँ म । ऊ अलिक बम्कियो ।
    अरे पागल मान्छे । जो तिम्रो पवित्र मायालाई लत्याएर जान्छ त्यो कसरी निर्दोष हुन्छ यार । अनी तिमीचाँहि फेरि कसरी दोषी हुन्छौ ? मैले उसलाई एक प्रकारले खिसी नै गरे ।
    हो तिमी र म मा यही फरक छ । तिमी त्यही मान्छे हौ जो डालीबाट टिपिएको फूल आइलाउनुमा  फूललाई दोष देख्छौ । तर सरद त्यहाँ फूलको दोष हुन्न, दोष फूल टिप्ने मान्छेको हुन्छ । त्यसैले सुस्मा पोइल जानुमा म दोषी छु, किनकी मैले नै सुस्मालाई टिपें । सुजन रोकियो । उनको कुराले म वाल्ल पर्छु । उनको कुरा नबुझेरै हो म जिल्लिएको ।
    मेरो नादानपनको फाईदा उठाउँदै ऊ चालु भयो । हेर सरद मैले सुस्मालाई बिवाह त गरे, मायाँ दिए तर सहन सक्ने क्षमताको विकासमा ठूलो अवरोध शिर्जना गरेछु । उनलाई कहिलै एकान्तको आभाष हुन नदिनु नै मेरो महान भुल हुन गयो । म उनलाई छोडेर मलेसिया आउँदा उसले आफलाई यती रित्तो महशुस गरी कि उसको अगाडिको विकल्प आत्महत्या वा दोश्रो पुरुषको खोजी मात्र देख्न पुगी । उसले दोश्रो बिकल्प रोजी । उनलाई भौतिक रुपमा मैले सन्तुष्ट बनाएको थिएँ तर भौतिक सुखले मन कम्जोर हुन्छ भन्ने कुरालाई मैले भुलेछु । जसको परिणाम म मात्र होईन सुस्माले पनि भोग्दै छे । बिचरी मानसिक रुपमा क्षतविक्षत भएर कसरी दिन गुजार्दै होली । सुजनको अनुहार फेरि एकपटक हेर्न लाएक भयो ।
    अनि तिमी यही कारणले बदलिएका हौ त ? मैले कुरो को चुरो जान्न खोजे ।
    होईन, म यति कारणले मात्र बदलिएको होईन । तर यो घटनाले मलाई ठूलो आघात भने पा¥यो । मैले यो कुरा सबैलाई भन्न पनि सकिन । तर एक दिन जुलितालाई मैले टुटेफुटेको भाषामा यो कुरा भन्न बाध्य भएँ । मेरो घटनाले उनको पनि घाउ बल्झेछ । उसले पनि आफ्नो बिगत सुनाई । उसको कहानी सुनेपछि मलाई त यस्तो अनुभव भयो कि, छोरा मान्छे त केही होईन रहेछौं । हृदय चिराचिरा पारेर पनि छोरी मान्छेहरु बाँच्न सक्दा रहेछन् । जुलिता चानचुने आईमाई होईन यार । न ऊ तिमीले सोचे जस्तो दुई पैशे नै हो । बेदनाको पहाड मुटुमाथि राखेर अरुलाई सितलता दिने छहरी हो ऊ । यदि जुलिता मेरो निम्ती नआइदिएको भए म यतिबेला स्मृतिमा मात्र रहन्थे सरद । ऊ फेरि भावुक देखियो ।
    जुलिताको सारा सपनाहरु सुनामीले लुटेको रहेछ । उसको श्रीमान्, दुईवटा बच्चा, बाबु–आमा, सासु–ससुरा, धन–सम्पत्ती, ईज्ययत–प्रतिष्ठा सबै सुनामीले नामो निशाना नरहने गरी खोसेछ । कल्पना गर त सरद आफन्त भन्ने कोही नरहेपछि मान्छे कस्तो हुन्छ ? सायद म जुलिता भएको भए म पनि बाँच्दिन थिएँ । तर बिचरी खै के को आशामा बाचिन् अझै पनि मलाई अचम्म लाग्छ । जुलिता साह्रै मायालु छिन् । म पनि उनलाई त्यती नै माया र सम्मान गर्छु । सायद सबै कुरा लुटिएपछि हरेक मान्छे यस्तै हुन्छ होला । एउटा खास कुरो त तिमीलाई भन्नै बाँकी छ जुलिताको बारेमा, ऊ सामान्य केटी होईन सरद इन्डोनेशियाको एक सफल गायीका पनि हुन् । यति भनी नसक्दै सुजनले जुलिताको पुरानो गीति एल्बम र भिडियोका सिडीहरु मेरो सामुन्ने असरल्ल थुपार्न पुग्छ । क्यासेटमा खिस्स हाँसी रहेकी जुलितालाई हरेर म मनमनै सलाम गर्छु ।
    त्यो दिन लामो समय दुईजना मात्र कोठामा बसेर भुत्भुताई रह्यौं। बेलुकीको करिब चार बजे तिर म निस्किएँ । निस्कदा सुजन र जुलिता प्रति अगाध श्रध्दा पलाएको थियो, मेरो मनमा । दुवैलाई सफलताको शुभकामना दिन बाहेक मनले अरु कुनै सोच्न सकिरहेको थिएन ।
   

साकेला, सिली र स्यामुना संस्कृति


   सिन्कौली सेउली भाँचौंला
    साकेला सिली नाचौंला
    सोइसोइला हौ कुर्र हा हा
    किरात राईहरुको सांस्कृतिक पर्व साकेलाको अवसरमा सिली नाच्दै गाइने गीतको एक अंश हो माथिको दुई हरफ । यस लेखमा साकेला र सिली के हो भन्ने विषयमा थोरै प्रष्ट पार्न गइरहेको छु ।
    साकेलालाई सबै किरात राईहरुले मान्ने गर्दछन् । विशेषतः मंशिर पूर्णिमा र वैशाक पूर्णिमापछिको केही दिन साकेला पूज्ने र सिली नाच्ने चलन किरात राईहरुमा छ । तर केही किरात राईहरुले अघि–पछि पनि साकेला पुज्ने र सिली नाच्ने गर्दछन् । थरै पिच्छे आ–आफ्नै भाषा भएका किरात राईहरुले साकेलालाई पनि आ–आफ्नै नामले पुकार्छन् । जस्तो साकेला, साकेवा, साकेन्वा, साकला, सान्केवा, तोष, तोषी, वास, सेग्रो... आदि । तर सबै थरीका किरात राईहरुले यो चाड मान्ने हुनाले साकेला सबै किरात राईहरुको साझा पर्व हो भन्न सकिन्छ ।
    साकेला पर्वमा किरात राईहरुले सिली नाच्ने गर्दछन् । सिली विभिन्न प्रकारको हुन्छ । यहि सिलीलाई साकेला नाच भन्ने चलन अचेल छ । तर साकेला र सिली फरक कुरा हुन् । यसको चर्चा पछि गरिने छ ।
    साकेलाको उत्पत्ति सम्बन्धि विभिन्न मिथकहरु छन् । श्रृष्टिकर्ता पारुहाङ र सुम्निमाले नै साकेला मान्न र सिली नाच्न सिकाएको भन्ने कथन पनि छ । हेछाकुप्पा र उनका चेलीहरु तोयामा र खियामाले पहिलो सिली नाचेको भन्ने किरात राईहरुमा प्रचलिन एक मिथकमा पाइन्छ । यस्तै एक मिथकले किराती राजा बुध्दहाङ र उनकी चेली सोइसोइलासँग साकेला र सिलीको साइनो जोड्छ । विगत वर्षहरुमा जस्तै चेली सोइसाईलाले माइति बुध्दहाङलाई दोलों (पगरी) लगाईदिने क्रममा अचनाक रजस्वला भएपछि लाजले सोइसोईला जङ्गल तिर भागिन् । तव भेला भएका आफन्तहरुले फर्केर दोलों (पगरी) लगाईदेउ सोइसोइला भनी पछाडि लागे तर सोइसोइला जंगलमै विलाईन्, फर्किनन् । टाउकोमा लगाईदिनु पर्ने दोंलो (पगरी) बुध्दहाङको काँधमा थियो । सो दोंलो जमिनमा खस्यो र तत्कालै शिलामा परिणत भयो । त्यहीबेला देखिनै साकेला मान्न थालिएको र सिली नाच्न थालिएको भन्ने मिथकमा छ । अचेल पनि साकेलाको अवसरमा सिली नाच्दा ‘सोइसोइला हौ कुर्र हा हा’ भनेर गीत गाउने गरिन्छ । यो मिथकले साकेला र सिलीसँग केही सम्बन्ध राखे पनि बुध्दहाङ कहाँ र कुन समयका राजा थिए भनेर मिथकले भन्दैन । यसप्रकार साकेला र सिली नाच यहि बेलादेखि सुरु भएको हो भनेर भन्ने ठ्याक्कै आधार अहिलेसम्म फेला परेको छैन र भविश्यमा पनि फेला परने सम्भावना कम नै छ ।
    किरात राईहरुको रस्ती–वस्तीमा साकेलाथानहरु र साकेला सम्बन्धि धेरै कथाहरु प्रसस्तै भेट्न र सुन्न पाइन्छ । तत्तत् स्थानमा साकेलाको उत्पत्तिका कथाहरु फरक–फरक छन् । तर साकेला मान्ने समय र साकेलासँग राखिने अपेक्षामा कुनै भिन्नता छैन । वैशाकपूर्णिमामा अन्नबाली लगाउने समय भयो, समयमै पानी परोस्, अन्नबाली राम्रोसँग लाउन पाउँ, किरा–फट्याङ्ग्रा र जिव–जन्तुले अन्नबाली नष्ट नगरिदेओस्, प्राकृतिक प्रकोप नहोस् भनेर साकेलासँग पुकार गरिन्छ । मंशिरमा अन्नबालीहरु राम्रोसँग उत्पादन भयो, प्रकृति अनुकूल भएको हुनाले सबैले अन्नबाली घरमा भित्र्यायौं, अन्नबालीमा सह रहोस्, यसलाई अब प्रयोग गर्दैछौं–अन्नबाली प्रयोग गर्दा कुनै शारिरिक अस्वस्थता आइनलागोस् भन्दै साकेलालाई नयाँबालीहरु चढाईन्छ । कतै–कतै वैशाके पूर्णिमामा मात्र साकेला पुज्ने चलन छ भने कुनै–कुनै राईहरुमा वैशाके र मंशिरेपूर्णिमासँगै माघ, चैत्र र असारमा समेत साकेलाको पूजा गरी सिली नाच्ने चलन छ । यी माथिका उदाहरण हेर्दा साकेला पुज्नुको अर्थ प्रकृतिलाई खुसी तुल्याउनु हो भन्ने देखिन्छ भने यसको सम्बन्ध कृषिसँग प्रत्यक्ष जोडिएको छ । वैशाक पूर्णिमाको साकेला अगाडि धेरै जसो किरात राईहरुले घर–घरमा पितृ पूजा समेत गर्ने गर्दछन् । पितृ पूजामा समेत नयाँ अन्नको बोटहरु चढाउने गरिन्छ र सिली समेत नाचिन्छ । पितृ पूजा गर्नुलाई साकेला भनिन्दैन, यसलाई विभिन्नथरी राईहरुले आ–आफ्नै भाषामा आ–आफ्नै नामले सम्बोधन गर्ने गर्दछन् (चाम्लिङहरुले हुइलुङ भन्छन्) । तर पितृपूजाको अर्थ आ–आफ्ना पितृहरुलाई सम्झनु र उनीहरुको नाममा अन्नबाली अर्पण गर्नु हो । पितृ पूजाको अवसरमा समेत सिली नाचिने हुनाले साकेलामा नाचिने नाच साकेला नाच नभई ‘सिली’ हो भनेर भन्न सकिन्छ ।
    साकेला, किरात राईहरुको धामीले निकाल्ने गर्दछन् । साकेला निस्किने संकेत धामीलाई सपनामा वा कुनै ठाउँमा धामीबस्दा मिल्ने विज्ञहरु बताउँछन् । साकेला निकाल्दा शुभ वा अशुभ के हुन्छ भनि धामीले नै खुट्याउँछ । साकेला निकाल्दा राम्रो हुने भए वैशाक वा मंसिर पूर्णिमादेखि औंशीको बीचमा शुभदिन हेरेर निकालिन्छ । साकेला निकाल्दा धामीसँगै बुढापाकाहरुको पनि विशेष भूमिका हुन्छ । साकेला पानी, हावा र जमिनमा हुन्छ भनिन्छ । तर धेरै ठाउँमा जमिनबाटै साकेला निकालिएको कथा गाउँघरमा सुनिन्छ । साकेला रहेको ठाउँ धामीले निश्चित गरेपछि सो ठाउँमा खन्दा अण्डाकारको दुई वा दुईभन्दा बढी ढुङ्गा निस्किन्छ । निस्किएको साकेलाको रङ्ग हेरेर धामीले भविश्यवाणी गर्दछन् । साकेलाको रङ्ग सेतो, खैरो र कालो हुन्छ भनिन्छ । सेतो शुभको प्रतिक हो भने कालोलाई अशुभ मानिन्छ । कतिपय किरात राईहरुको थातथलोमा कालो साकेला निस्किएपछि साकेला धामीको समेत सोही वर्ष वा केही वर्षपछि मृत्यू भएको कथाहरु प्रसस्तै सुन्न पाइन्छ । यस प्रकार साकेला संकेतको प्रतिक मात्र हो, भन्न सकिन्छ ।
    साकेलालाई किरात राईहरुभन्दा बाहेकका जातिहरुले चण्डी भन्दै आएकाछन् । किरात राई लगायत अन्य जातिका लेखकहरुले सिलीलाई धेरै ठाउँमा चण्डी नाच भनेर लेखेको हामी पाउँछौं । तर साकेला, चण्डी होइन र सिली, चण्डीनाच हुनै सक्दैन भन्ने पंक्तिकारको दावी छ । ‘चण्डी’ हिन्दु धर्ममा (विषेशतः दशैसँग जोडिएको कथा) बर्णित एक देवी हुन् । जसको सहायताले महिशासुर दानवको बध गरेर देवताहरुको कल्याण गरिन्छ । हिन्दु धर्मशास्त्रमा देवताहरुभन्दा बढी शक्तिशालीको रुपमा चण्डीलाई उभ्याईएको छ । चण्डीलाई महादेव शिवकी अर्धाङ्गिनी पार्वतीको परिवर्तित रुप मानिन्छ । बेद र पुराणहरुमा महादेव शिवले किरातेश्वर र पार्वतीले किरातीनीको भेष धारण गरेको भन्ने उल्लेख छ । यही आधारमा पारुहाङ र सुम्निमालाई शिव र पार्वती कै अर्को रुप भनेर पनि भनिन्छ । तर सबैले ख्याल गर्नु पर्ने कुरो के हो भने किरात राईहरुले शक्ति प्राप्तीको लागि कुनै पनि देवताको पूजा गर्दैनन् । प्रकृति र पितृहरुको पूजा गर्ने किरात राईहरु सुख, शान्ति, सु–स्वास्थ्यको कामना मात्र गर्दछन् पूजा–आजामा । साकेला संकेतको प्रतिक हो भनेर माथि भनि सकिएको छ । र, साकेलालाई हालसम्म न पुरुष पात्रमा कसैले उभ्याएको छ, न महिला पात्रनै साकेला हो भनेर कसैले भन्न सक्छ । साकेला कुनै लिङ्विशेष होइन, यो प्रकृतिको विशुद्घ संकेत हो । प्रकृतिको कुनै लिङ्ग हुँदैन । यस प्रकार शक्तिस्वरुपा चण्डी र प्रकृतिको संकेत साकेला कसरी एक हुन्छ ? बरु साकेलालाई कसरी चण्डी भनियो होला भन्ने कुरामा एकपटक ध्यानचाँहि पु¥याउनै पर्छ । नेपालका अधिकांश पात्रो वा क्यालेण्डरहरुमा वैदिक हिन्दु संस्कृतिका पर्व–उत्सव आदिलाई प्राथमिकतामा राखेर लेखिन्छ । बुध्दजयन्ति अर्थात वैशाक पूर्णिमालाई यी पात्रोहरुमा चण्डिपूर्णिमा भनेर लेखिन्दै आएको छ । यही पूर्णिमाबाट शुरु हुने साकेला पर्वलाई हिन्दु धर्मावलम्बीहरुले चण्डी भनेको र यस अवसरमा नाचिने नाचलाई चण्डी नाच भनेको कुरोमा दुईमत छैन । आ–आफ्नै भाषा भएका राईहरुमा साकेलाको नाम पनि फरक–फरक हुनुको कारणले अरुले भनिदिएको चण्डी नामले चाँडै लोकप्रियता पायो । तर यर्थाथता बुझेपछि अचेल साकेलालाई चण्डी र सिलीलाई चण्डी नाच होइन भन्न थालेका छन् स्वयं किरात राईहरु । यहाँ अर्को प्रश्न पनि उठ्न सक्छ, कि चण्डी पूर्णिमामा पश्चिमाञ्चल तिर हिन्दु आर्य र गुरुङ–मगरहरुले कोट पूजा र हात हतियारको पूजा समेत गर्दछन् । यता कतिपय किरात राईहरुले वैशाक पूर्णिमा पछाडि पितृ पूजा गर्दा हातहतियारको समेत पूजा गर्दछन् । तर हातहतियारको पूजा गर्नुको उद्देश्यमा पनि फरक छ । पश्मिाञ्चलतिरका हिन्दु आर्य र गुरुङ–मगरहरुले शक्ति प्राप्तीको उद्देश्यले कोट र हातहतियारको पूजा गर्दछन् भने किरात राईहरुले वैशाकपूर्णिमा पछाडि अन्नबाली लगाउने समय भयो, अब तिमीहरुलाई अन्नबाली लगाउने काममा प्रयोग गर्दैछौं, यसरी प्रयोग गर्दा चोटपटक नलागोस् भनी कामना गर्न हातहतियारको पूजा गर्ने हो । यसर्थ हातहतियारको पूजाको उद्देश्यले पनि साकेला र चण्डी एउटै होइन भन्ने प्रष्ट पार्छ ।
    साकेला र पितृपूजाको समयमा नाचिने सिली (नाच) कति पुरानो हो यसै भन्न सकिन्न । तर नेपालका अन्य समुदायमा प्रचलित धेरै नाचहरु जस्तै सिली (नाच) पनि पुरानो हो भनेरचाँहि दावी गर्न सकिन्छ । सिली (नाच) पनि समयक्रमसँगै थपिन्दै र परिवर्तन हुँदै आएको आभाष हुन्छ । विशेषतः सिलीहरु चार प्रकारको हुने गरेको छ । श्रृष्टीका कथाहरु समेट्दै नाचिने सिली, पशुपंक्षिहरुको नक्कल गर्दै नाचिने शिली, अन्नबाली लाउनेदेखि उठाउनेसम्मको अभिनय गर्दै नाचिने सिली र श्रृङ्गार एवं मनोरञ्जनको अभिनय गर्दै नाचिने शिली । विशेषतः अघिल्लो दुई प्रकारका शिलीहरु खुट्टा प्रधान र पछिल्लो दुईप्रकारको शिलीहरु हात प्रधान हुन्छन् । यी चारप्रकारको शिलीहरु मध्ये श्रृष्टीका कथाहरु समेट्ने सिलीहरु बढी पुरानो हुन् र अन्य शिलीहरु समयक्रमसँगै थपिन्दै गएका हुन् भन्न कञ्जुस्याई गरिरहनु पर्दैन । यी चार प्रकारका शिलीहरु भित्र पनि विभिन्न प्रकारहरु हुन्छन् । किरात राईहरुको रस्ती–बस्तीतिर पसेर सोध्ने हो भने चाररात चारदिनमा पनि सबै सिली नाचेर सकिन्दैन भन्छन् बुढापाकाहरु । साकेला र पितृ पुज्दा नाचिने सिली क्रमबद्घ हुनुपर्छ नत्र  सिली टिप्ने (नाच्ने) अगुवा खस्छ भनिन्छ ।
    सिली नाच्दा ढोल र झ्याम्टालाई बाजाको रुपमा तथा चौरी गाईको चमर, सिलीमी, खुर्पा, धनुषकाँड आदिलाई सहायक सामग्रीको रुपमा प्रयोग गरिन्छ । ढोल बजाउने तरिका पनि सबै किरात राईमा मिल्दैन । विशेषतः सिली नाच्दा सिली अनुसार ढोल बजाईन्छ । सिली नाच्दा सोई सोईला हौ कुर्र हा... हा.... भन्ने भाकामा गीत गाइन्छ र त्यसको अर्थ के हो भनेर माथि नै भनि सकिएको छ । यसको साथै ढोल बजाउँदै ढोलेहरु स्याब्बा...स्याब्बा...र वाहुरे...वाहुरे समेत भन्नछन् । यी दुवैको अर्थ ‘राम्रो’ भनेको नै हो । तर गीत गाउँदा सोई सोईला सँगै ‘स्यामुना’ को लयमा पनि गाईन्छ । यी दुवै गीतहरुको लय फरक–फरक छ । स्यामुनाको खास अर्थ किरात राईहरुको कुनै पनि भाषामा छैन । तर यो ‘स्यामुमा’ को अप्रभंश हो भन्न सकिन्छ । किरात राईहरुले नमस्कार भन्दा सेवा, हौवासँगै ‘स्यामुमा’ पनि भन्ने गर्दछन् । यही स्यामुमाको अप्रभंश नै ‘स्यामुना’ हो ।
    अन्त्यमा किरात राईहरुको महत्वपूर्ण साँस्कृतिक उत्सव तथा शान्तिका अग्रदुत गौतम बुध्दको जन्म, ज्ञानप्राप्ती र मृत्यु भएको दिन वैशाक पूर्णिमाको यो पावन अवसरमा सबैलाई यहि भन्दैछु....
        तल तल सिमसारैमा, घुमाई लाने कुलो स्यामुना
        धनसम्पत्ति केही होइन, माया रै’छ ठूलो स्यामुना
        आ है माया रै’छ ठूलो स्यामुना । 
समाप्त ।